Pak eenzaamheid meer ‘out of the boks’ aan

Een vernieuwer, noemt Eelco Koolhaas zichzelf. En als bestrijder van eenzaamheid voorstander van ‘onverwachte coalities’ voor het bijeenbrengen van sectoren bij wie de aanpak van dit probleem tot nu toe niet op de radar stond. Want als we eenzaamheidsbestrijding alleen overlaten aan zorgwerkers, laten we als samenleving volgens hem wat liggen. Koolhaas maakte een verhalenboek met Coalitie Erbij Rotterdam en leidde het eerste jaar van de Community tegen Eenzaamheid in Den Haag. Inmiddels is hij in Zaanstad actief. Ondernemers kunnen in hun dagelijks werk ook iets te doen tegen eenzaamheid, zegt hij: “Een storingsmonteur stuit achter de voordeur bij mensen vaak ook op eenzaamheid.”

Eelco Koolhaas

Verrassend

Een eenzaamheidsspecialist is hij niet, zegt Eelco Koolhaas (56) bij de aanvang van het gesprek. Wel een vernieuwer, die als bestuurskundige mensen en organisaties van verschillende pluimage op een verrassende manier samenbrengt. Daarmee verdiende hij de afgelopen zestien jaar ook zijn brood. Als dagvoorzitter en gespreksleider van allerhande workshops en symposia door het hele land. Maar aan die “never ending tour” langs grote en kleine zalen kwam, vertelt hij, een eind sinds hij een jaar of twee geleden een bijeenkomst van Coalitie Erbij Rotterdam leidde: “De warmte waarmee professionals en vrijwilligers daar omgingen met het thema eenzaamheid, raakte mij enorm. Ik schrok me er ook rot van dat in een stad als Rotterdam zoveel mensen eenzaam zijn. Zo rolde ik erin en ging ik nadenken over nieuwe manieren van aanpak van eenzaamheid.”

Aanjager

Als bestuurskundige valt het Koolhaas op dat de aanpak van eenzaamheid nog te veel wordt overgelaten aan zorgwerkers. “Die doen natuurlijk fantastisch werk, maar naar mijn gevoel laat je daarmee als samenleving toch wat liggen. Ik ben voor een meer integrale aanpak.” ‘Vernieuwing ontstaat wanneer professionals uit zeer verschillende disciplines en niet te vergeten de ervaringsdeskundigen, hun krachten weten te bundelen’, staat er op de website van het ‘Ministerie van Verhalen’, zoals zijn eenmansbedrijfje heet. “Aanjager van communities”, omschrijft hij zijn rol in het gesprek, thuis in zijn zonnige werkkamer in het Haagse Bezuidenhoutkwartier. Met als doel het tot stand brengen van “onverwachte coalities”, ook voor het tegengaan van eenzaamheid. “Heel simpel, door het organiseren van dwarsverbindingen tussen werelden die voorheen niet bij elkaar kwamen.”

Tribaal denken

Zijn aanpak van eenzaamheid, legt Koolhaas uit, sluit aan bij het gedachtengoed van de Amerikaanse socioloog en voorman van het communitarisme Amitai Etzioni. En bij dat van diens landgenoot en politicoloog Robert Putnam, voorvechter van de ‘civil society’. Beiden pleiten voor het herstel van gemeenschappen waarbinnen mensen zich welkom voelen, zoals destijds binnen dorp en kerk, maar dan in een eigentijdse setting. Koolhaas: “Mensen zijn in deze tijd van snelle verandering op zoek naar identiteit, kruipen weer bij elkaar. Het gaat dus om wat nu is, en dat bedoel ik heel breed, koppelen aan dat tribale denken, aan oeroude concepten als de stam met zijn rituelen en symbolen. De community factor noem ik dat.”

Verhalen   

Voor Coalitie Erbij Rotterdam bracht Koolhaas zorgprofessionals en vrijwilligers bijeen voor het optekenen van hun verhalen over hoe zij te werk gaan bij het verlichten van eenzaamheid onder inwoners van de Maasstad. “Verhalen over hoe rituelen mensen troost kunnen bieden en over de grote behoefte van ouderen om terug te kijken op hun levenservaringen.” In juni vorig jaar mondde dit uit in een bijeenkomst in de Essalam Moskee in Rotterdam-Zuid, waarop diezelfde professionals en vrijwilligers hun verhalen voorlazen en ook lessen trokken. Bijvoorbeeld dat mensen die aankloppen bij een crisiscentrum soms in geen maanden iemand gesproken hebben, en dat mensen met een licht verstandelijke beperking door onbegrip bij ‘de loketten’ geïsoleerd raken. Al die verhalen werden nog op de bijeenkomst zelf gebundeld tot een boekje, ‘Eenzame kwesties’. Koolhaas: “Een echt community-boek!”

Storingsmonteur

Een welzijnswerkster in Rotterdam vertelde Koolhaas dat haar man als storingsmonteur bij mensen achter de voordeur ook vaak op eenzaamheid stuit. Dat zette hem aan het denken. “Wat die vrouw zei, bleef me achtervolgen. Zoals die monteur zijn er bij eenzame mensen om de hoek natuurlijk allerlei ondernemers en dienstverleners die eenzaamheidsbestrijding mee kunnen nemen in hun dagelijkse bedrijfsvoering. De kapper, werkster, hovenier, bibliotheek, notaris, noem maar op. Die hoeven daar niet meteen een groot project voor op te tuigen. Een kleine handeling is vaak al heel waardevol. Zoals de groenteboer die mevrouw Jansen, wiens man is overleden, goedemorgen wenst en vraagt hoe het met haar gaat. Wat die mevrouw het gevoel geeft dat ze er nog bij hoort.”

Pillen en Praten

Als dagvoorzitter kwam Koolhaas erachter dat werkgevers vaak nauwelijks oog hebben voor kwaliteiten van werknemers naast hun werk, terwijl organisaties ook profijt kunnen hebben van die neventalenten. “Daar gaat het community-concept ook over. De scheiding tussen privé en werk is kleiner en je spreekt krachten aan die je eerst niet zag. Dat is voor mij de belangrijkste les van de afgelopen jaren. Als je goed kijkt, is wat je zoekt er vaak al.” Die les paste hij nu toe in Den Haag. Met in zijn achterhoofd het verhaal van de storingsmonteur en met ook als voorbeeld ‘Pillen en Praten’, een apotheek in Den Haag waar patiënten niet alleen medicijnen krijgen maar ook een luisterend oor. Omdat apotheker Sonja Keizers praten en persoonlijk contact met de klant ook heel belangrijk vindt.

Kerstlunch op Pier

Als community-manager spoorde Koolhaas in de Hofstad in samenwerking met de gemeente ondernemers aan om net als Pillen en Praten in hun dagelijkse werk ook iets te doen tegen eenzaamheid. Sinds de start in december 2015 met een kerstlunch voor zeshonderd Haagse senioren op de Pier in Scheveningen, telt deze Haagse ‘Community tegen Eenzaamheid’ ondertussen meer dan vijftig ondernemers en dienstverleners. “De community is een nieuwe methodiek om experts en ervaringsdeskundigen bij elkaar te brengen rond een groeiend en hardnekkig probleem: eenzaamheid”, schreef de Haagse wethouder stedelijke economie Karsten Klein in het voorwoord van ‘Out of the Boks’, de bundel die Koolhaas samenstelde over een aantal bevlogen Haagse ondernemers met verrassende antwoorden tegen eenzaamheid. Waaronder een boksschool, hotelier, een verhuizer, een uitvaartverzorger (‘wij zien de nabestaande vereenzamen’), en een filmhuis-exploitant. Inmiddels wordt de Community tegen Eenzaamheid doorontwikkeld door een nieuwe aanjager, Fred Beekers. 

Politiek hot

Als ‘seniorvriendelijke’ stad sloot Den Haag zich in 2015 als eerste Nederlandse gemeente aan bij het WHO-netwerk Age Friendly Cities. Het gemeentebestuur nodigt professionals en burgers ook uit mee te denken over nieuw ouderenbeleid. Koolhaas: “Hoe zit het bijvoorbeeld met ontmoetingsplekken voor ouderen? Is een winkelgebied gezellig of tocht het er? Hoe toegankelijk is het openbaar vervoer? En wat kunnen woningcorporaties doen? Met een community tegen eenzaamheid spreek je al die sectoren aan die er tot dan toe misschien niet eens over nadachten.” En met voldoening: “Andere steden gaan ook meer aan de slag met eenzaamheid. Amsterdam is inmiddels ook Age Friendly City en Haarlem riep 2017 uit tot het Jaar van de Ontmoeting. Eenzaamheid is dus politiek hot. Dat is maar goed ook, want er kan nog veel meer tegen worden ondernomen.”

Adventskalender

Voorlopig hoogtepunt in de Haagse campagne tegen eenzaamheid noemt Koolhaas ‘Haagse Luikjes’, het project waarmee de stad in december vorig jaar drie weken lang het thema eenzaamheid bij Hagenaars onder de aandacht bracht. Door 21 initiatieven van organisaties, ondernemers en vrijwilligers tegen eenzaamheid te belichten. Daarvoor stond in het atrium van het stadhuis een grote adventskalender opgesteld, waarvan elke dag een luikje werd geopend waarachter dan een initiatief tegen eenzaamheid verscheen. Zoals ‘Zullen we samen winkelen?’, ‘Hoe ga ik om met mijn heimwee?’, ‘Kijktour tegen eenzaamheid in de horeca’, ‘Waar vind je gezonde gezelligheid?’ en ‘Is alleen in het theater ook echt alleen?’. Met als afsluitend evenement in het kader van het thema vriendschap een partijtje walking football tussen ADO Den Haag Oldstars en het team van Haagse Luikjes. Andere gemeenten die eenzaamheid willen aanpakken, kunnen volgens Koolhaas de agenda van Haagse Luikjes een op een overnemen: “Dat huiswerk heeft Den Haag dan al voor ze gedaan.” Paul Hazebroek

Meer lezen