Met elkaar luisteren naar muziek gaat moeilijk samen met eenzaamheid

Samen luisteren naar klassieke muziek van topmusici, met in de pauze een stukje appeltaart. Op die laagdrempelige manier bezorgt altviolist Michiel Holtrop met zijn ‘Appeltaartconcerten’ mensen overal in de Randstad een nieuwe mooie ervaring. Met als ‘neveneffect’ dat die luisteraars zich dan minder eenzaam voelen. “Mijn ideale publiek is een publiek van kwetsbare mensen, hun mantelzorgers en andere vitale geïnteresseerden.”

Niet meetbaar

‘Muziek beïnvloedt menselijke emoties en heeft aantoonbaar therapeutisch effect. Maar hoe het precies werkt is onduidelijk.’ Zo begint het artikel Muzikaal medicijn dat daags na het gesprek met Michiel Holtrop in de NRC staat. Holtrop (47), als altviolist verbonden aan het Nederlands Philharmonisch Orkest, kan zich ook verwonderen over hoe het precies komt dat de klassieke muziek die hij bij concerten in de wijk en in ouderenzorginstellingen speelt mensen daar opfleurt, gelukkiger maakt. “Het valt niet te meten. Maar als je samen geboeid naar mooie muziek luistert is het moeilijk om je tegelijkertijd eenzaam te voelen.”

Helende werking

“Echt kunnen aantonen dat klassieke muziek het welbevinden van zieke ouderen vergroot, hun zorgvraag vermindert, zou natuurlijk geweldig zijn”, zucht Holtrop ook vanwege zijn voortdurende speurtocht naar meer sponsors voor de Appeltaartconcerten. Dan zouden alle zorgverzekeraars op de stoep staan. Met neuropsycholoog en alzheimer-onderzoeker Wiesje van der Flier denkt hij ook na over de helende werking van muziek. Van der Flier zit in het comité van aanbeveling van de stichting waarmee Holtrop de concerten organiseert. “Ze vroeg me een keer of ik ermee zou stoppen als wetenschappelijk komt vast te staan dat die werking nul is.” Nadenken over het antwoord op die vraag hoefde hij niet. “Nee natuurlijk, omdat ik aan die mensen zie dat het wel werkt, al is het niet eenvoudig meetbaar.”

Michiel Holtrop

Geen snabbel

“Het zinvolste werk dat er is”, noemt Holtrop op de website van Appeltaartconcerten het kwetsbare mensen laten genieten van klassieke muziek. “Het is geen snabbel, iets wat je naast je gewone werk als musicus er even bij doet”, legt hij thuis in Utrecht uit: “We spelen ook voor demente ouderen op besloten afdelingen. Die kunnen niet weglopen als je muziek ze niet bevalt. Je moet dus extra mooi spelen, ook omdat je iets bij ze teweeg wilt brengen, ze een nieuwe ervaring wilt laten beleven. Want dat geeft zin aan het leven. Zeker als dat leven een sleur is.” Zoals ook dat van zijn oma, die, zegt hij, zich in haar verzorgingstehuis “kapot verveelde” en zich eenzaam voelde, al zochten haar kinderen en hij haar er regelmatig op.

Outreachproject

“Voor mijn oma was muziek ook belangrijk”, vertelt hij. “Ze zong in een koor en kwam vaak naar mij luisteren toen ik studeerde aan het conservatorium.” Aan zijn Amsterdamse altviool van Max Müller uit 1954 betaalde ze ook mee. Tien jaar geleden, toen ze door dementie achteruitging en naar een zorginstelling moest, kwam hij op het idee om daar voor haar en haar medebewoners op te treden. “Bij het Nederlands Philharmonisch Orkest begonnen we toen net met outreachprojecten, concerten om publiek te bereiken dat niet zomaar naar een concertzaal komt. Dat concept, met een sociale dimensie, was toen net uit Engeland komen overwaaien.” Samen met collega gitarist Martin Kaaij gaf hij zo een paar kamermuziekconcerten in zijn oma’s verzorgingstehuis. “Iedereen was ontroerd, ook mijn grootmoeder, die wel kritisch was en mij haast niet meer herkende. Maar we raakten een snaar en het werd een geweldig succes.”

Nasudderen

Met gitarist Kaaij stelde Holtrop een muzikaal programma samen speciaal voor ouderen met dementie. “Mooie eenvoudige kamermuziek, die ontspant, met veel sfeer. Niet heftig. In hun hoofd zijn die ouderen soms al ontregeld genoeg.” Samen met mantelzorgers en familie luisteren naar muziek maakt iets los bij ze, weet hij: “De muziek staat voorop. Verder hoeft er niets. In slaap vallen mag ook. Applaus hoeft ook niet. Maar je weet dat je contact hebt. Er gebeurt iets. Praten kunnen die ouderen soms niet meer. Maar dat samen luisteren brengt ze in een andere gemoedstoestand. Ze worden rustiger, zingen of bewegen mee met de muziek, raken ontroerd. En je hoopt natuurlijk dat dat positieve effect nog wat bij ze nasuddert.”

Geheim wapen

De Appeltaartconcerten in zorginstellingen voor ouderen die helder zijn, en ook de optredens in buurthuizen en wijktheaters, zijn meer formeel. Daar komen soms wel een paar honderd toehoorders op af, helemaal nu het publiek – sinds 2013 – in de pauze appeltaart krijgt voorgeschoteld. Hij noemt het zijn “geheime wapen”: “Appeltaart staat voor veel mensen symbool voor gezelligheid. Het vergroot de sociale functie die onze optredens ook vervullen.” Maar ook dan blijft het publiek verrassen zijn doel: “Met muziek die eruit springt en prikkelt. Spelen wat iedereen kent en wil horen is meer van hetzelfde, net als een bingo.” Hij vroeg aan enkele componisten om nieuwe muziek voor de appeltaartconcerten te schrijven. Een cd is nu in de maak.

Eenzaamheid bestrijden

Bestrijden van eenzaamheid noemt Holtrop een neveneffect van de Appeltaartconcerten. “Bij onze optredens vermijden we het woord eenzaamheid. Wie wil daar nou bij horen, bij een club voor eenzame mensen? Het is ook zo’n ongrijpbaar gevoel of juist het ontbreken van gevoel. Heel subjectief ook. Maar als je alleen bezig bent met dat gevoel, kom je er lastig vanaf. Onze ambitie is met muziek van topmusici mensen een nieuwe mooie ervaring bezorgen. Iets waar ze naar toe kunnen leven, over kunnen napraten. Eenzaamheid is leegte, gemis aan verbinding. In flyers die we bij optredens uitdelen sporen we mensen aan een volgende keer anderen mee te vragen. Dan komen ze bijvoorbeeld met hun buren. Wonderbaarlijk, maar het werkt.”

Een keer per maand

Holtrop speelt zoveel mogelijk mee in Appeltaartconcerten. Als artistiek leider van de stichting organiseert hij ook de optredens van zijn collega’s. “We groeien, want overal wordt ons gevraagd wanneer we terugkomen. Het vorige seizoen gaven we 110 concerten, in het seizoen dat er nu aankomt zeker 140.” Maar te vaak achter elkaar in eenzelfde tehuis optreden wil hij niet: “Dan wordt het zoiets als een vlatoetje. Daarvan weet ook iedereen hoe het proeft. Wij willen blijven verrassen. Wat de juiste frequentie is? Ik denk een keer per maand. Dan kun je als publiek daar naar uitkijken. Als je daarmee dan ook de eenzaamheid van ouderen structureel vermindert, zou dat natuurlijk fantastisch zijn.”

Organisch groeien

Holtrop richt zich nu extra op de fondsenwerving: “Onze optredens beperken zich nu tot de Randstad. Elders in het land worden we ook veel gevraagd, maar daarvoor ontbreekt het geld. Want musici krijgen voor de Appeltaartconcerten wel betaald, zij het zeer bescheiden. We willen dus graag verder groeien, maar wel organisch. Ons concept moet wel blijven kloppen.” Een groeiend aantal Vrienden ondersteunt de concerten, net als enkele sponsoren en fondsen. Ouderen in Berlijn kunnen het concept trouwens ook gaan ervaren, vertelt hij. We zijn uitgenodigd om daar een serie concerten te komen spelen. En ook in Spanje bestaat er interesse voor Appeltaartconcerten.

Normale mensen

Of musici weleens eenzaam zijn, vindt Holtrop ook een goede vraag. “Speel je in een groot orkest, dan moet je samenwerken en op elkaar afstemmen. Je kan je eenzaam voelen in een groep, maar het muziekmaken kan ook afleiden van je eigen perikelen. Musici zijn dus hele normale mensen. Ik denk dat in alle groepen van de samenleving eenzaamheid veel voorkomt. Een scheiding, een partner die wegvalt, je werk kwijtraken, de kans op dat je alleen komt te zitten en verpietert, is best groot. Dat geldt voor iedereen. Mij kan het ook gebeuren.”

Paul Hazebroek

Lees verder over Stichting Appeltaartconcerten: