Huiselijkheid behoedt ouderen in verzorgingshuis voor eenzaamheid

‘Johanna’s van Dam’ noemen Hetti Willemse en Tineke van den Klinkenberg zichzelf met een knipoog naar oud-culinair journalist Johannes van Dam, die onder restaurateurs gevreesd was om zijn vlijmscherpe eetrecensies. Zelf doen ze op hun website Zorgvisite.nl openhartig verslag van hun onaangekondigde bezoeken aan verpleeg- en verzorgingshuizen. Waarbij ze vooral peilen of zo’n huis wel een thuisgevoel oproept. Want, verzekeren de dames, voor ouderen in die huizen is behalve zorg bovenal je er thuis voelen een medicijn tegen eenzaamheid.

Undercoverbezoeken

Hetti Willemse (60) en Tineke van den Klinkenberg (67) kunnen smakelijk vertellen over hun undercoverbezoeken aan verpleeg- en verzorgingshuizen. Over hoe ze voor zo’n bezoek een huis uitkiezen, bijvoorbeeld omdat ze er iets opvallends over hebben gelezen of omdat het op een plek staat die op hun ‘zorgkaart’ van Nederland nog blanco is. En over hoe ze dan in de auto onderweg ernaartoe verzinnen hoe ze zich zullen voorstellen. Bijvoorbeeld als nichtjes van een nabij wonende oom die alvast een kijkje komen nemen omdat die oom binnenkort naar een verpleeghuis moet.

Slootwater

‘De Dames THe’, een combinatie van hun beider voorletters en uit te spreken als ‘thee’, luidt de naam waaronder het duo opereert. De onaangekondigde bezoeken aan de huizen zijn te kort om er de zorg te kunnen beoordelen. Maar daar is het de dames ook niet om te doen, zo geven ze aan in het gesprek in hun kantoortje in het centrum van Amsterdam. “Goede zorg heb je als bewoner nodig, maar het is niet genoeg. Ouderen willen in een huis vooral zich zelf kunnen blijven en zich er thuis voelen.” Dus snuiven de dames sfeer, maken ze praatjes met verzorgers en bewoners, werpen ze “positief kritisch” een blik op de inrichting en “testen we of de koffie lekker is of naar slootwater smaakt”. Vaste prik is ook – gewapend met een fototoestel – een rondje buitenom, om te zien of bewoners makkelijk naar buiten kunnen en of het gebouw gastvrijheid uitstraalt.

Mistery guests

Willemse, als sociaal geograaf voorheen directeur van een samenwerkingsverband van zorginstellingen en oud-gemeenteraadslid van Amsterdam, en Van den Klinkenberg, socioloog, oud-directeur van multicultureel kennisinstituut Forum en ex-hoofdstedelijk wethouder voor volksgezondheid, gaan als mistery guests niet over een nacht ijs. Een eerder project, ‘Houd de naaste vast’, een methodiek om het gesprek op gang te brengen tussen medewerkers van huizen en naasten van bewoners, resulteerde in het boekje Thuis Voelen, praktijkgids voor naasten en verpleeghuis als bondgenoten in waardige zorg. De vele tips die de dames in reactie op de gids ontvingen, bracht ze op het idee van hun zorgvisites en daar “als Johanna’s van Dam” recensies over te schrijven.

Achenebbisj

Zoals Van Dam nemen de Dames THe in hun beoordelingen geen blad voor de mond. Ze kunnen een huis “introvert” vinden, de uitstraling “achenebbisj”, de sfeer “verweesd”. In een geval maken ze zelfs gewag van een “desolaat aandoende spook-city”. Met instemming herinneren ze zich ook een medebezoeker die een huis een “parallel universum” noemde. “Kleine dagelijkse dingen kunnen een enorm verschil maken in sfeer en beleving en dus ook juist eenzaamheid in de hand werken”, verduidelijkt Willemse.

Brasserie

Een aantal huizen heeft volgens het duo de boot gemist. De nadruk ligt er nog sterk op zorg en er is onvoldoende geïnvesteerd in huiselijkheid en welbevinden. Veel andere, vinden ze, maakten die cultuuromslag wel. Die staken wel geld in een gemeenschappelijke ruimte met winkeltjes en bijvoorbeeld een kapsalon en brasserie annex hobbyruimte. En in een binnentuin met een gezellig terras en bijvoorbeeld een groot schaakspel en een fontein of volière. Ook bejegenen verzorgers bewoners er met meer medemenselijkheid. Bijvoorbeeld door te kloppen alvorens het appartement van een bewoner te betreden of door zich bij hun dagelijkse activiteiten te laten vergezellen door bewoners.

Rapportcijfer

De dames geven huizen rapportcijfers in de vorm van THekopjes, als variant op de Michelinsterren. Uit die waardering blijkt ook dat het gros van de huizen het lang niet zo slecht doet als dat media aan de hand van incidenten doen geloven. Slechts twee kopjes, dus echt onvoldoende, scoorden maar drie van de 89 huizen waar het duo de afgelopen paar jaar over de vloer kwam. De rest kreeg drie en meer kopjes. Drie huizen haalden de maximum score van vijf kopjes: “Meer kopjes betekent ook dat de ouderen in zo’n huis meer blijmoedigheid uitstraalden. In huizen met minder kopjes konden bewoners er meer verveeld en mistroostig bijzitten omdat er minder gelegenheid was tot ontmoeting met anderen.”

Reuring

Op Zorgvisite.nl geven de dames ook “constructieve tips”. Er staan er inmiddels honderden gerubriceerd op de website. Huizen, die de recensie ontvangen voordat die online gaat, reageren meestal positief en passen verbetertips ook toe bij een herinrichting of verbouwing. Maar moeilijk uit te bannen blijft de cultuur van ‘wij zorgen ervoor’, in plaats van bewoners en naasten het mogelijk te maken zelf dingen te blijven doen. “Neem ontkoppeld koken, waarbij de maaltijden komen van productiekeukens elders. Daarmee ontneem je bewoners het sociale gebeuren rond koken. Of neem buiten een luchtje willen scheppen. Dat is voor bewoners vaak ook niet makkelijk doordat appartementen geen balkon hebben en op de begane grond kantoor- en serviceruimten zitten.”

Gamehoekje

“Wij zeggen dus: maak als huis de primaire levensbehoeften meer mogelijk en laat bewoners en naasten die willen, een handje meehelpen. Dat zorgt voor reuring en maakt minder eenzaam. Schep daarom condities waardoor bezoek langer blijft en er wat valt te beleven voor kleinkinderen, zodat die ook vaker meekomen. Bijvoorbeeld een gamehoekje of, als daar de ruimte voor is, een zwembadje en buiten bijvoorbeeld wat speelapparaten en een tennisveld. Dat zijn allemaal dingen waarmee je als huis bewoners behoedt voor eenzaamheid.”

Levenloos

Willemse en Van den Klinkenberg storen zich ook aan het “risicoloos handelen” van verzorgers: “Voor alles is er een protocol. Niemand durft iets buiten de regels om te doen. Want stel dat de inspectie erachter komt, of de voedselwarenautoriteit of het zorgkantoor. Maar risicoloos is hetzelfde als levenloos. Er is niets mis met afwijken van de regels, mits je het daar met elkaar maar over eens bent en dat ook vastlegt. Dat leggen we ook uit in ons boek En zij leefden nog goed en tevreden – Hoe de bureaucratie bijdraagt aan betere ouderenzorg.”

Modelspoorvereniging

De Dames THe geloven voor “meer vertier” ook sterk in het koppelen van functies binnen en buiten een huis. Zoals het eigen restaurant samenvoegen met de kantine van een naburig bedrijf of gemeentedienst, de biljartruimte met een bruin café en de binnentuin met moestuintjes of het speelpleintje van een kinderdagverblijf. Of de rollatorwerkplaats met een fietsenmaker en de computerplek met een studenten-pc-hulp. “En zoek als huis combinaties met het verenigingsleven. Laat de schaakclub bij jou komen, of de modelspoorvereniging. Allemaal win-winsituaties waarbij je eenzaamheid minder kans geeft.”

Protestgeneratie

Huizen denken, vinden de dames, nog te weinig na over zulke creatieve combinaties. “Ondernemerschap is binnen de zorg nog maar matig ontwikkeld. Zorgorganisaties zijn decennialang eigenlijk niet wakker geweest. Het budget kwam toch wel binnen. Er ging ook steeds meer geld naar de zorg zonder dat dit resulteerde in meer ouderenzorg. En ouderen waren bedeesd. De ‘generatie dankbaarheid’ had veel ellende meegemaakt en vond het allemaal wel best. Maar nu komt de protestgeneratie eraan. Die ouderen hebben meer noten op hun zang. Huizen moeten daar dus wat mee. Ze zullen zich meer aan die nieuwe bewoners en hun naasten moeten verkopen.”

Portemonnee

Tegelijkertijd zijn de Dames THe van mening dat van bewoners mag worden verlangd dat ze zelf financieel bijspringen als het gaat om “leuke dingen doen”. “Te veel bewoners vinden nog dat ‘alles’ voor ze moet worden geregeld omdat ze hun leven lang hard hebben gewerkt. Maar niet alles kan meer uit de AWBZ-pot worden betaald. Daar is de AWBZ ook niet voor, die is er alleen voor, zeg maar, de harde zorg. Voor leuke dingen doen om eenzaamheid te voorkomen, zullen ouderen dus zelf meer de portemonnee moeten trekken. Toen ze vroeger een avondje uitgingen, betaalden ze de oppas voor hun kinderen toch ook zelf. Bovendien hebben de meeste de ouderen van nu het financieel ook veel beter. Maar moedig als huis ook aan dat bewoners hun vriendenkring in stand houden. Zorg er bijvoorbeeld voor dat de buren waar ze twintig jaar naast hebben gewoond ook eens langskomen. Onze ervaring is dat huizen nog onvoldoende beseffen dat ze met zulke acties ook voorkomen dat bewoners wegzakken in het isolement.”

Schrikbeeld

Willemse en Van den Klinkenberg hebben ook zo hun eigen kijk op de ophef van nu over de sluiting van de huizen: “Daar wordt moord en brand over geschreeuwd, alsof het iets is wat die zorginstellingen plotseling overkomt. Maar begin jaren negentig stond in een nota van de gemeente Amsterdam al dat het verzorgingshuis zoals we dat kennen, zijn tijd had gehad. Gewoon omdat mensen langer in hun eigen woning willen blijven wonen. Dat is dus een natuurlijk proces, waarbij wij wel vinden dat er een betere coördinatie moet komen voor de zorg voor ouderen die nog thuis wonen. Die moeten we niet laten zweven. Dus de huisarts en de wijkzorg moeten hun kwetsbare klantjes kennen. En wijken moeten levensloopbestendig worden. Daar is werk aan de winkel voor wethouders van zorg, ruimtelijke ordening en wonen. Zodat als je als oudere in een fase komt dat het thuis echt niet meer gaat, het verpleeghuis in je buurt geen schrikbeeld is, maar een nieuw thuis.”

Paul Hazebroek

Meer strijders tegen eenzaamheid

Lees meer persoonlijke verhalen in de serie Strijders tegen eenzaamheid door Paul Hazebroek.

Lees ook:

  • De website van de 'Dames THe' Zorgvisite.nl met veel tips over 'thuis voelen'