Heft in eigen handen maakt minder eenzaam

"Je komt er als organisatie niet als je alleen activiteiten aanbiedt. Eenzaamheid los je pas op als je de eigen kracht en zelfregie van mensen versterkt en ze dan zelf een activiteit laat kiezen." Dat vindt sociaal gerontoloog en eenzaamheid-expert Willie Oldengarm. Een gesprek over eenzaamheid, vraagverlegenheid en de noodzaak van samenwerking tussen professionals en vrijwilligers in zorg en welzijn. 

Als “vernieuwer” en “bruggenbouwer” ziet Willie Oldengarm zichzelf. Als opbouwwerker ontwikkelt ze graag nieuwe methodieken waar mensen met een individueel probleem gelijk zelf mee uit de voeten kunnen. “Praktisch vorm geven”, noemt ze dat in een gesprek in het onopvallende kantoor van Timpaan Welzijn boven een supermarkt in Opsterland. En met succes, want met haar ‘integrale aanpak eenzaamheid’ is de Friese gemeente landelijk koploper. 

Ze is nog bruin van twee weekjes Griekenland, haar tweede thuis. “Ik ga er al heel lang ieder jaar wel een paar weken naar toe. Genieten van de cultuur en de mensen daar. Ze leven er nog meer vanuit hun hart en met elkaar. Er is nog niet zoveel verpest door de commercie zoals hier.” Samen dingen doen, samen eten, zingen, dansen, als het aan Willie Oldengarm (59) ligt, kunnen Nederlanders op dat vlak nog wel wat leren van Grieken.

Band

Bij de vraag over hoe het in haar geliefde vakantieland gesteld is met eenzaamheid, aarzelt ze: “Natuurlijk zijn er ook eenzame Grieken. Maar de onderlinge band is sterker, mensen leven er meer in groep. Dat ouders op hun oude dag bij kinderen intrekken, is er nog heel gewoon. Eenzaamheid krijgt daardoor minder kans.” Toch signaleert ze ook een schaduwkant: “Het is er minder ruimdenkend dan hier. Dat zou me benauwen als ik er echt zou wonen.” 

Goeroe

Bij Timpaan Welzijn noemt haar directeur haar een ‘goeroe’ op het gebied van eenzaamheid. Zelf houdt ze het op “expert in blindenland”. Want als het om eenzaamheid gaat, is Nederland dat in haar ogen nog, ondanks het waardevolle onderzoek van eenzaamheid-wetenschappers als Anja Machielse, Jenny Gierveld en Theo van Tilburg: “Er bestaan nog veel vooroordelen over wat eenzaamheid precies is en het schort nog aan samenwerking bij de aanpak ervan.”

Zelfregie

Het brengt het gesprek op haar eigen werk, als senior opbouwwerker bij Timpaan Welzijn in het Friese Opsterland. Op hoe ze eenzame mensen altijd aanmoedigt het heft in eigen hand te nemen: “Dat is ook de visie van Timpaan Welzijn en de gemeente. Dus dat je er als organisatie niet komt als je alleen activiteiten aanbiedt. Eenzaamheid los je pas op als je de eigen kracht en zelfregie van mensen versterkt en ze dan zelf een activiteit laat kiezen. Al gaat die aanpak bij echt oude mensen natuurlijk veel minder op.”

Heimwee

Zelfredzaam moest Oldengarm zelf al zijn toen ze op haar zeventiende in Assen van de HBS kwam. Haar vader vond het toen wel een goed idee dat ze een jaartje naar de VS ging. Via een uitwisselingsprogramma belandde ze op een highschool in Tucson, Arizona. Maar met de stijve dochter in haar gastgezin klikte het niet en de ouders geloofden als strenge zuidelijke baptisten nog in rassenscheiding:  “Thuis komen met een Mexicaans vriendinnetje was niet de bedoeling. Heel ongelukkig werd ik ervan. Tot de kerst heb ik het er uitgehouden, toen ben ik van gastgezin veranderd en later nog een keer. Gemakkelijk was die tijd dus niet. Maar ik leerde er wel grenzen stellen en hoe heimwee voelt.” 

Krukken

Terug in Nederland koos ze voor een opleiding tot jeugdwerker aan de (toenmalige) academie De Jelburg in Baarn. Weer een zware tijd brak aan toen ze kort nadat ze in 1978 in haar eerste baan aan de slag ging, in een verpleegtehuis in Laren, door een auto werd aangereden. In het jaar dat volgde moest ze opnieuw leren lopen. “Toen leerde ik ook dat je vrienden moet durven vragen om hulp. Dat zit niet zo in onze cultuur. Maar die vraagverlegenheid schept ook eenzaamheid. Ik deed het wel, waardoor vrienden bleven langskomen en we ook een hoop lol hebben beleefd om mijn geklungel met m’n krukken.”

Taboe

Vraagverlegenheid komt, weet ze inmiddels, ook veel voor bij vrijwilligers in de zorg. “Op toegeven dat je zelf eenzaam bent, rust bij velen van hen nog een taboe. Maar vrijwilligers met wie ik het er over heb, zijn blij dat ze erover kunnen praten. Zoals een weduwe die gastvrouw is in een activiteitencentrum voor ouderen, die me zei dat ze telkens alleen thuiskomt. Vrijwilligers en mantelzorgers leer ik dus ook dat het goed is om te vragen en dat vriendschap niet alleen een kwestie is van geven maar ook van nemen.”

Steunstee

Na verschillende uitvoerende en leidinggevende  functies te hebben bekleed in het welzijnswerk, ging Oldengarm weer de schoolbanken in voor een studie sociale gerontologie aan de VU in Amsterdam. De wetenschap over wat ouder worden inhoudt, boeide haar: “Alle levensgebieden komen aan de orde. En ‘de oudere’ bestaat niet. Wie je bent is het gevolg van wat er in je leven is gebeurd.” Ze studeerde in 2003 af op een onderzoek naar de effectiviteit van steunpunten in kleine woonkernen in Oost-Groningen. Bewoners kunnen bij zo’n ‘Steunstee’ terecht met vragen en behoeften zodat ze langer zelfstandig kunnen blijven wonen.

Samenredzaam

Na haar studie kwam Oldengarm als sociaal gerontoloog bij Timpaan Welzijn. Het terugdringen van eenzaamheid is in de gemeente sinds 2009 ‘speerpunt’ van beleid. Timpaan Welzijn werd ingeschakeld voor een ‘integrale aanpak eenzaamheid’, met Oldengarm als projectleider. Ze ging toen zelf aan de slag met het Steunstee-model. Inmiddels hebben alle twaalf kleine dorpen binnen de gemeente zo’n alternatief Wmo-loket. Voor de grotere woonkernen is die kleinschalige aanpak niet geschikt. In zo’n grote kern, Gorredijk, leidt Oldengarm nu voor alledrie de grote dorpen een experiment met een Buur & Co-project, een netwerk van mensen die net als bij het Engelse Keyring Network dicht bij elkaar wonen en ‘samenredzaam’ zijn doordat ze elkaar hulp bieden.

Handjes

De integrale aanpak van eenzaamheid bezorgde Opsterland de positie van koplopergemeente, meldt Oldengarm niet zonder trots. Voor het zover kwam , moest ze wel eerst met alle partijen aan tafel: “Alleen dan krijg je draagvlak voor zo’n samenwerking tussen ‘formeel en informeel’. En dan bedoel ik niet samen vergaderen, maar dat men elkaars gezichten kent en naar elkaar doorverwijst als dat nodig is. Ook al vinden partijen dat soms eng, want dan moeten ze handjes die ze lang zelf vasthielden, loslaten.”

Dorpsspiegel

Oldengarm ontwikkelde ook een signaleringskaart waarmee professionals en vrijwilligers in zorg en welzijn beter zicht krijgen op of een cliënt eenzaam is en wat ze daar dan aan kunnen doen. Voor trainingen bedacht ze daarvoor zelfs een speciale mat. Daarop kunnen cursisten letterlijk oefenen in het zetten van de vereiste stappen. Ze schreef ook een plan van aanpak voor eenzaamheid bij mensen met een lichte verstandelijke beperking en denkt nu na over een plan voor het tackelen van eenzaamheid onder jongeren omdat de dorpsspiegel uitwees dat er in die hoek ook werk aan de winkel  is. En ook voor thuiswonende dementerenden is zo’n plan nodig, vindt ze: “Want ook daar zit er meer eenzaamheid aan te komen.” Tegelijkertijd leidt ze netwerkcoaches op voor hulp aan eenzamen die wel een vriendenkring willen maar zelf niet weten hoe je dat voor elkaar krijgt.

Zendingsdrang

Wat Oldengarm zorgen baart is dat de overlegcultuur die de afgelopen jaren in Opsterland tussen professionals en vrijwilligers is ontstaan, in veel andere gemeenten nog van de grond moet komen. “Dat beangstigt mij. Want vanaf 2015 krijgen gemeenten er met de uitvoering van de Wmo veel zorgtaken bij, met het risico dat kwetsbare groepen dan buiten de boot vallen doordat professionals en vrijwilligers elkaar niet weten te vinden.” Met haar “zendingsdrang” ondersteunt ze daarom nu gemeenten en organisaties bij het organiseren van miniconferenties over ‘samenwerken tegen eenzaamheid’. En ze wil ook landelijk de boer op met een training integrale aanpak eenzaamheid.   

Kangoeroewonen

Hoe haar eigen oude dag er straks uitziet, weet ze nog niet. “Ik ben gek op Griekenland maar ga er niet permanent wonen. Daar ben ik te oud voor. Ergens een vriendenkring opbouwen kost veel tijd en hier heb ik dat konvooi goed op orde.” Naar een verzorgingstehuis wil ze beslist nooit. “Nergens kom je zoveel eenzaamheid tegen als daar”, weet ze sinds ze als mantelzorger vaak haar moeder in  zo’n tehuis bezoekt. Dat veel verzorgingstehuizen dichtgaan, vindt ze dus helemaal niet erg. “Ouderen willen ook eigenlijk allemaal het liefst in hun vertrouwde omgeving blijven wonen. Mits de zorg er goed geregeld is en de woningomgeving geschikt is.”  Ze vindt dat er daarom ook veel meer onderzoek moet komen naar alternatieve woonvormen. Zelf ziet ze wel wat in ‘kangoeroewonen’, twee generaties die samenwonen in zelfstandige woningen. 

Paul Hazebroek

Meer strijders tegen eenzaamheid

Lees meer persoonlijke verhalen in de serie Strijders tegen eenzaamheid door Paul Hazebroek.

Bekijk ook:

Dit filmpje van Coalitie-kernlid Sociaal Werk Nederland met Willie Oldegarm over de genoemde signaleringskaart eenzaamheid:

"Beter goed inbedden dan wéér een sexy project.
"