‘Wij helpen, doe zelf’ haalt eenzame weg achter geraniums

Een ICT-techneut die na zijn pensioen de drijvende kracht is achter een project dat eenzame 50+'ers aanspoort tot het doen van iets plezierigs, iets waarvoor ze van achter de geraniums komen. Adri de Raaf is projectleider van Zorg op Maat Zeist en fervent voorstander van geluksgericht werken.

Het motto is: ‘wij helpen je, maar je doet het zelf’.

Geluksgevoel

“Welk cijfer geef jij aan je eigen geluksgevoel”, valt Adri de Raaf (72) met de deur in huis. Om de vragensteller meteen een gevoel te geven bij wat geluksgericht werken inhoudt. “Mensen weten best wat geluk voor hen zelf betekent. Geeft iemand zichzelf bijvoorbeeld een acht en vraag ik ‘waarom geen tien’, dan krijg ik allerlei minpunten te horen en bij ‘waarom geen zes’ juist pluspunten. In het eerste geval doe je zoals de reguliere psychologie, met vooral aandacht voor iemands klachten. In het tweede geval benader je het vanuit de positieve psychologie, gericht op wat iemand kan en wil. Met geluksgericht werken doe je dat ook. Met de juiste vragen help je iemand ontdekken waar hij blij van wordt.”

Speedboot

Met hoe je mensen motiveert had De Raaf al te maken toen hij als ICT-ingenieur en manager bij grote multinationals afdelingen opzette voor het op de markt brengen van nieuwe digitale producten. De teams waarmee hij destijds “als een speedboot” aan de slag ging, stelde hij samen aan de hand van het drijfverenmodel van de Amerikaanse psycholoog Clare Graves. Het waardesysteem van de Amerikaan legt bloot waar mensen energie van krijgen. Van dat hij zich na zijn pensioen met dezelfde inzet zou storten op het uit het isolement halen van kwetsbare ouderen, had De Raaf toen nog geen idee: “Het werk ging altijd voor. Eenzaamheid zei me niets.”

Scootmobiel

Dat laatste veranderde toen De Raaf zo’n vier jaar geleden per toeval op de radio het verhaal hoorde van vrachtwagenchauffeur Coen Mulder. Over hoe die jarenlang met reumatische artrose thuis zat, tot hij – naar eigen zeggen – werd gered door de Geluksroute, een door de gemeente Almelo bedacht project dat kwetsbare inwoners een duwtje in de rug geeft. Met een ‘geluksbudget’ van een paar honderd euro voor het doen van iets wat iemand zelf leuk vindt en waarvoor die achter de geraniums vandaan komt. Zo werd Coen Mulder na gesprekken met een geluksconsulent hobbyfotograaf. Met de camera die hij van zijn budget kocht, trekt hij er nu dagelijks per scootmobiel op uit en is hij een graag geziene amateur-fotograaf in Almelo.

Spiraal

De Raaf: “Coen Mulders enthousiaste verhaal raakte mij. Waarom weet ik niet. Het overkwam me gewoon. Daar wil ik in Zeist ook wat mee, wist ik meteen. Ik neem graag initiatief, doe graag nieuwe dingen. En je hoeft de krant maar open te slaan om te zien dat met de vergrijzing en versobering van de zorg meer ouderen kans lopen op eenzaamheid. Geluksgericht werken is daar een middel tegen, het doorbreekt een negatieve spiraal”, aldus de voormalige ICT’er die zich geïnspireerd voelt door mindfulness-psycholoog Ap Dijksterhuis, schrijver van onder meer ‘Op naar geluk’. 

Doorbijten

Terugblikkend denkt De Raaf dat er in zijn leven ook een periode is geweest waarin hij zich langere tijd eenzaam voelde. Dat was toen hij bij een bedrijf werkte waar hij zich na een overstap vanuit de universitaire wereld niet thuis voelde. “Met doorbijten sloeg ik me er doorheen en vond ik bij een ander bedrijf wel weer m’n draai. Maar ik besef dat niet iedereen die met eenzaamheid te maken krijgt, erin slaagt zelf overeind te krabbelen. Met geluksgericht werken stimuleer je iemand dat het wel lukt.”

Bedrijfsunit

Met in gedachten Mulders verhaal en als betrof het een opdracht voor het optuigen van een nieuwe bedrijfsunit, toog De Raaf aan het werk. Met ook de kennis en contacten die hij ondertussen in de zorg in zijn gemeente had opgedaan. Want al snel na zijn pensioen vond hij het thuis te stil en werkte hij een tijd als bedrijfsadviseur bij Lievegoed Zorggroep in Zeist. Voor zijn Geluksroute-project trok hij aan de bel bij de gemeente, wist hij aan tafel te komen bij de betrokken wethouder en klopte hij op diens advies aan bij MeanderOmnium. Aangemoedigd door deze regionale welzijnsorganisatie schreef hij een projectplan en peuterde her en der fondsen los voor het uitvoeren van zijn project.

Moeizaam

Deelnemers vinden voor het project ging nog moeizamer. De Raaf: “Anja Machielse noemt dat vraagverlegenheid, eenzame mensen die het moeilijk vinden om hulp te vragen.” Maar uiteindelijk kon het project in september 2013 toch met 34 deelnemers van start gaan, dankzij aanmeldingen die voortkwamen uit de presentaties die De Raaf hield voor huisartsen en thuiszorgers. Ook zijn grootscheepse folderacties in wachtkamers en bibliotheken leverden enkele gegadigden op. “We hebben nu inzicht in wat de Geluksroute voor kwetsbare, eenzame ouderen kan betekenen”, vatte MeanderOmnium eind 2015 het succes van de pilot samen. Die kreeg daarom met ‘Meedoen in Zeist’ een vervolg, met als doel kwetsbare burgers in de gemeente langer zelfredzaam thuis te laten wonen.

Rockgitaar

“Onze ervaringen met de Geluksroute zijn overwegend positief”, schreef De Raaf zelf in een nieuwsbrief over het project. “Veel deelnemers hebben een activiteit gevonden die past bij hun latent aanwezige passie. De kern van de aanpak is: wij helpen u erbij maar u doet het zelf.” Hij geeft ook voorbeelden. Zoals van Jan, een depressieve werkloze vijftiger die opbloeit van een cursus rockgitaar en al aan een eigen bandje denkt. En Christiana van 70 die als mantelzorger voor haar demente man amper nog de deur uit kwam en alleen nog snauwde maar die nu voldoening vindt in het breien van babykleertjes samen met een buurvrouw.

Respectvol

Opmerkelijk noemt De Raaf ook een vrouw van 87 die in het verzorgingstehuis ondanks haar artrose weer van haar kamer af komt doordat ze is gaan schilderen. En Rafael van 84 die door allerlei kwalen nooit meer buiten kwam maar nu met de van zijn geluksbudget gekochte wandelschoenen weer op pad gaat, samen met een maatje waarmee de geluksconsulent hem in contact bracht. De Raaf, die zelf geluksconsulenten traint: “Heel belangrijk is dat je als consulent klachten wel respectvol aanhoort, maar er niet op ingaat en doorvraagt naar waar die ander gelukkig van wordt. Daar heb je totaal zes gesprekssessies voor, dus je kunt die vraag ook laten bezinken. Maar als je goed luistert en lang genoeg doorvraagt, volgt er altijd wel iets waarbij de ogen van die ander gaan glinsteren.”

Paraat 

Deelnemers aan de Geluksroute zijn ook na twee jaar nog steeds heel gelukkig met de invulling van hun passie en blijken zich ook een stuk minder eenzaam te voelen. Dat maakt dat De Raaf gelooft dat bij geluksgericht werken de kans op een duurzame oplossing tegen eenzaamheid groot is. Terwijl volgens hem bij de gebruikelijke aanpak vaak oplossingen worden aangedragen die geen duurzaam effect hebben: “Het maakt mensen afhankelijk. Ze doen dan steeds opnieuw een beroep op zorgverleners met nieuwe klachten en vragen om aandacht.” Hij is van mening dat iedere zorgverlener die met eenzame mensen werkt het geluksgericht werken als techniek paraat moet hebben: “Eerst echt kijken of de persoon zelf instaat is het probleem op te lossen zoals dat in de participatiemaatschappij nu ook steeds meer van mensen wordt verlangd. Helpen kan later altijd nog.” 

Kleine stapjes

De Raaf tekent bij geluksgericht werken aan dat, wil die aanpak aanslaan, er wel eerst een oplossing moet worden gevonden voor praktische problemen van deelnemers zoals huisvesting en schulden. En geluksconsulenten stelden vast dat Geluksroute-deelnemers met een sterk negatieve kijk op het leven lastig in beweging waren te krijgen: “Zij kunnen overal bezwaren zien. Het is dan belangrijk om genoegen te nemen met kleine stapjes. Het opdoen van een positieve ervaring is dan het eerste doel. Dan is het jammer dat het traject na zes gesprekken eindigt.” De Raaf voegt daaraan toe dat de methode niet aanslaat als er sprake is van een ernstige problematiek, zoals een zware depressie of een diep rouwproces. Zo zag hij zich genoodzaakt een deelneemster aan de Geluksroute door te verwijzen naar gespecialiseerde zorg omdat ze aan een ernstige bipolaire stoornis leed: “Dat bleek gaandeweg het traject, want zoiets zie je niet direct aan iemand af.”

40 procent

De Universiteit Twente vergeleek in een promotie-onderzoek bij 115 deelnemers, waaronder de 34 50-plussers uit Zeist, de zorg die gebruikelijk aan eenzame mensen wordt aangeboden op aspecten van ‘zorgconsumptie’, welbevinden en eenzaamheid met het effect dat de Geluksroute op deelnemers heeft. “Uit een voorafgaande pilot-studie bleek dat geluksgericht werken het welbevinden van mensen met 40 procent verhoogt, terwijl hun zorgconsumptie met bijna een kwart afneemt”, aldus De Raaf over de positieve verwachtingen van het promotie-onderzoek. Dit wordt deze maand afgesloten met een proefschrift. Maar ‘speedboot’ De Raaf kijkt alweer verder: “Ik ga verder als trainer geluksgericht werken en blijf als coach en adviseur betrokken bij Meedoen in Zeist. En ik ga mij inzetten voor andere projecten zoals voor eenzame mantelzorgers en allochtonen.”

Paul Hazebroek, 12 oktober 2016

Meer strijders tegen eenzaamheid

Lees meer persoonlijke verhalen in de serie Strijders tegen eenzaamheid door Paul Hazebroek.