Werkloosheid: een essentiële bron van dagelijkse contacten valt weg

Voor mensen die werkloos worden, valt een essentiële bron van dagelijkse contacten weg en eenzaamheid ligt op de loer. Hoe zit dat?

Contacten met je collega’s op het werk zijn belangrijk voor je gevoel van welbevinden. Zoveel uren per dag zijn we min of meer op elkaar aangewezen. Het ochtendbabbeltje over het weer of de voetbaluitslagen, het samen koffie drinken en bijpraten over de examens van de kinderen of de laatste politieke ontwikkelingen, het zijn voorbeelden van de dagelijkse zaken die we met elkaar delen. Het lijkt allemaal vanzelfsprekend te horen bij het leven van iedere dag. Zo vanzelfsprekend, dat je deze gesprekjes pas mist wanneer je door werkloosheid ‘erbuiten staat’. 

De recente sluiting van grote bedrijven, bankfilialen en winkelketens drukt ons met de neus op de feiten. Grootscheepse ontslagen met allereerst de financiële tegenslag en het plotseling thuiszitten, met aansluitend ook alle bijkomende verwarrende gevoelens. Denk in dit verband aan het gevoel ‘niet veel meer te kunnen betekenen voor de samenleving’, en je ‘in de steek gelaten’ voelen. Het zal niet verbazen dat veel werkloze mannen en vrouwen aangeven dat ze zich erg eenzaam voelen.

Hoeveel mensen in Nederland zijn werkloos?

Werkloosheid is een over de tijd heen sterk fluctuerend verschijnsel. Zo was in december 2014 een 7,2% van de beroepsbevolking werkloos. Eind 2015 was dit cijfer aanzienlijk gedaald naar 6,6%. Over het jaar 2015 gezien kregen gemiddeld 430.000 mensen een werkloosheidsuitkering. In het eerste kwartaal van 2016 zijn, onder meer als gevolg van het sluiten van een aantal grootwinkelbedrijven, bankfilialen en horecazaken 98.000 mensen werkloos geworden. Maar in dezelfde periode hebben 124.000 mensen een nieuwe baan gevonden. Daarmee is de werkloosheid in het eerste kwartaal van dit jaar toch met 26.000 mensen verminderd. Vooral langdurig werkloze mensen tussen 25 en 45 jaar oud, vonden recent een nieuwe baan. De jeugdwerkloosheid in ons land blijft met rond 11% aan de hoge kant (CBS-cijfers van januari en mei 2016).

Werkloosheid en eenzaamheid gaan vaak samen

Werkloosheid wordt gekenmerkt door vergaande relationele consequenties. Allereerst het verlies van de contacten met de collega’s. Maar er is meer aan de hand. Ook contacten met vrienden en goede kennissen kunnen in bepaalde gevallen moeizamer worden of zelfs geheel verloren gaan, vooral als de werkloosheid langer voortduurt (Tazelaar en Sprengers, 2004). Onderzoek in Zweden heeft aangetoond dat ongeveer 10% van de bevolking te maken krijgt met ernstige problemen van sociale uitsluiting en eenzaamheid. Daaronder zijn het vooral de mensen die werkloos zijn en die om die reden minder geld te besteden hebben. Zij kunnen niet meer deelnemen aan allerlei activiteiten zoals werkende mensen van dezelfde leeftijd dat wel doen (Halleröd en Larsson, 2008) . 

Werkloosheid en de bijhorende en breed geaccepteerde terugval in ‘inkomen’ maakt het vaak onmogelijk vrienden en kennissen uit te nodigen met het gebruikelijke hapje en drankje. Wanneer je een verjaardagsfeestje gaat afzeggen omdat je geen cadeautje kunt betalen of wanneer je een trouwfeest vermijdt omdat je niet dat aardige jurkje kunt aanschaffen, dan is het ook helemaal niet verwonderlijk dat eenzaamheid toeslaat. Je mist je vrienden, je mist gezelligheid om je heen, als het erop aankomt kan je niet meer rekenen op de aandacht en steun van de mensen om je heen. Dit cluster van problemen van werkloosheid, je uitgesloten voelen, stress en eenzaamheid is moeilijk te doorbreken. Het is dan ook niet te verwonderen dat veel werkloze mensen op den duur het contact met werkende mensen gaan vermijden. Het opnemen van vrijwilligerswerk kan een uitweg zijn. Het vinden van een nieuwe baan betekent als regel het einde van een periode van eenzaamheid.

Eenzaamheid kan gevolg én oorzaak van werkloosheid zijn

Werkloze mensen krijgen ongeveer tweemaal zo vaak als werkende mensen te maken met allerlei problemen zoals depressiviteit, angstgevoelens, gevoelens van minderwaardigheid/ achterstelling en eenzaamheid. Ongeveer 16% van de werkende bevolking heeft dergelijke problemen naast 34% van de werklozen. De problemen nemen toe wanneer de werkloosheid langer duurt. Mannen en speciaal mannen met hogere opleiding lijden hier sterker onder dan vrouwen en mannen met lagere opleidingen. 

Omgekeerd wordt ook aangetoond dat mensen met sterkere psychische problemen moeilijker aan een nieuwe baan komen dan mensen met minder sterke psychische problemen. Er is sprake van werkloosheid die psychische problemen en eenzaamheid veroorzaakt en omgekeerd van psychische problemen en eenzaamheid, die werkloosheid langer in stand kunnen houden (Paul & Moser, 2009). Uiteindelijk is de combinatie werkloosheid en eenzaamheid voor vele mensen – en vooral voor de jongeren onder hen – gelukkig toch een tijdelijk verschijnsel. Het vinden van een nieuwe baan leidt meestal ook tot het verminderen van de eenzaamheidsgevoelens.

Jenny Gierveld, 17 mei 2016

Jenny Gierveld

Iedereen kan te maken krijgen met eenzaamheid. Maar er zijn risicofactoren die de kans op eenzaamheid vergroten. Prof. dr. Jenny Gierveld (1938) bespreekt op deze plek zulke factoren. Gierveld is grondlegger van eenzaamheidsonderzoek in Nederland en nog altijd actief als onderzoeker. Gierveld was hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam, in de Faculteit Sociale Wetenschappen. Daarnaast was zij directeur van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI). Zij is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Gierveld ontwikkelde onder andere de De Jong Gierveld Eenzaamheidsschaal, een vragenlijst die algemeen gebruikt wordt om eenzaamheid te meten.

 

Voor wie zich verder wil oriënteren

  • Halleröd, B., & Larsson, D. (2008). Poverty, welfare problems and social exclusion. International Journal of Social Welfare, 17, 15-25.
  • Paul, K. I., & Moser, K. (2009). Unemployment impairs mental health: Meta-analyses Journal of Vocational Behavior, 74 (3), 264-282. 
  • Tazelaar, F., & Sprengers, M. (2004). Werkloosheid en sociaal isolement. Sociologische Gids, 51(4), 419-451.