Pesten en eenzaamheid: je komt alleen te staan

Ieder mens, jong en oud, wil graag gewaardeerd worden door de mensen om hem heen, wil ‘erbij behoren’. Gepest worden leidt tot precies het omgekeerde.

Wanneer contacten met anderen de bron zijn van verdriet, angst en gevoelens van verlatenheid

Onze contacten met andere mensen kunnen bron zijn allerlei plezierige belevenissen in het leven, zoals gezelligheid, wederzijds vertrouwen, je gewaardeerd voelen en gevoelens van erbij te horen. Maar het omgekeerde komt ook voor. Contacten met anderen die pijn doen, die tot angsten leiden. Dit komt voor onder jongeren en onder oudere mensen. Een duidelijk voorbeeld hiervan zijn de mensen die gepest worden. Zij lopen ook nog eens een groot risico op sociale isolatie en eenzaamheid. Dit geldt voor alle soorten van pestgedrag, of het nu gaat om:

  • kinderen en jongeren die gepest worden door klasgenootjes, of om
  • werkers, die door collega’s op het werk worden gepest of om
  • medebewoners van een zorginstelling, die alleen aan een afgelegen tafeltje belanden.

Pesten is een stelselmatige vorm van agressie, waarbij één of meer personen proberen een ander fysiek, verbaal of psychologisch schade toe te brengen. Bij pesten is de macht ongelijk verdeeld. Nieuwe manieren van pesten zijn het online pesten, waarbij gebruik wordt gemaakt van internet of het mobiel pesten, waar vervelende berichten worden doorgestuurd via de mobiele telefoon (Bron: Stichting Aandacht voor pesten).

Hoeveel mensen hebben te maken met pesten?

Over het pesten van kinderen en jongeren weten we inmiddels heel wat. Gegevens komen uit groot onderzoek, dat heel regelmatig in ons land wordt gehouden onder jongeren van 11 tot 16 jaar (het laatste rapport in deze serie is van 2014; het HBSC rapport). 

Aan leerlingen werd gevraagd hoe vaak ze in de laatste paar maanden op school zijn gepest en/of hebben meegedaan aan het pesten van een andere leerling. De vragenlijst omschrijft pesten als a) nare of vervelende dingen doen of zeggen tegen iemand anders; b) iemand plagen op een manier die hij of zij niet leuk vindt; of c) iemand expres buitensluiten. De leerlingen konden ook aangeven hoe vaak ze slachtoffer zijn geweest van online pesten. Online pesten omvat a) het sturen van gemene tekstberichtjes of het belachelijk maken van iemand op een website of b) het zonder toestemming plaatsen van foto’s waar hij/zij stom of belachelijk op staat (HBSC; 2014).

  • Daders van pesten. Ongeveer 20 procent van de basisschoolleerlingen en 22 procent van de leerlingen van het voortgezet onderwijs zegt de laatste maanden minstens één keer gepest te hebben. En 3 tot 5 procent van de kinderen zegt vaker te pesten. Over het algemeen pesten jongens vaker dan meisjes.

  • Slachtoffers van pesten. Leerlingen in het basisonderwijs worden vaker gepest dan leerlingen in het voortgezet onderwijs (10 versus 7 procent). Voor online pesten zijn de percentages lager: zo’n 2 tot 3 procent van de jongeren is in de afgelopen maanden vaak online gepest. VMBO-leerlingen zijn vaker slachtoffer van pesten dan VWO- en HAVO- leerlingen. Ook zijn leerlingen uit gezinnen met een lagere mate van welvaart vaker slachtoffer.

In pesten en gepest worden zien we in zowel het basis- als het voorgezet onderwijs tussen 2001 en de dag van vandaag een aanzienlijke daling voor jongens. In het voortgezet onderwijs zien we ook bij meisjes een aanzienlijke daling tussen 2001 en 2014 maar dan alleen in pesten. In gepest worden scoren meisjes nu nog net zo hoog als in 2001. 

Over het pesten van volwassen mensen hebben de laatste jaren een aantal aangrijpende voorbeelden de kranten hebben gehaald, maar er zijn geen cijfers bekend. Het pesten van ouderen in zorginstellingen is eveneens nog een braakliggend terrein dat nader onderzoek behoeft. 

Francisca:"Als je je problemen niet kunt delen, wordt je wereldje heel erg klein"

De 22-jarige Francisca werd op school enorm gepest. Daardoor voelde ze zich eenzaam en alleen. "Die eenzaamheid, die leegte en waardeloosheid, wens ik niemand toe. Nu ik het achter me gelaten heb, wil ik mijn ervaringen delen om andere jongeren te steunen die zich door pesten eenzaam voelen. 

Lees op Eenzaam.nl het dappere verhaal van Francisca

Gepest worden leidt tot sociale isolatie en eenzaamheid

Ieder mens, jong en oud, wil graag gewaardeerd worden door de mensen om hem heen, wil ‘erbij behoren’. Gepest worden leidt tot precies het omgekeerde. Er worden nare, vervelende dingen over je gezegd, je wordt expres buitengesloten, je komt alleen te staan zonder vrienden, aan de rand van de groep. Soms worden de slachtoffers zelfs figuurlijk of letterlijk over de rand van de groep heen geduwd: totaal in de steek gelaten. Alleen staan tegen het hek van het schoolplein. Het ontbreken van een goede vriend(in) die voor je opkomt en verwerping door de hele groep, samen met verlies aan zelfvertrouwen zijn directe voorspellers voor eenzaamheid (Vanhalst, Luyckx & Goossens, 2014). 

Vergelijkbare processen doen zich voor bij gepest worden op de werkvloer. Iets dergelijks vinden we onder kwetsbare oudere mensen die alleen en verloren zitten in de grote zaal van het zorgcentrum, terwijl de anderen gezellig samen zijn. De gevoelens van verlatenheid en van eenzaamheid zijn onbeschrijfelijk ernstig. 

Jenny Gierveld, 31 maart 2016

Jenny Gierveld

Iedereen kan te maken krijgen met eenzaamheid. Maar er zijn risicofactoren die de kans op eenzaamheid vergroten. Prof. dr. Jenny Gierveld (1938) bespreekt op deze plek zulke factoren. Gierveld is grondlegger van eenzaamheidsonderzoek in Nederland en nog altijd actief als onderzoeker. Gierveld was hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam, in de Faculteit Sociale Wetenschappen. Daarnaast was zij directeur van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI). Zij is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Gierveld ontwikkelde onder andere de De Jong Gierveld Eenzaamheidsschaal, een vragenlijst die algemeen gebruikt wordt om eenzaamheid te meten.

 

Voor wie zich verder wil oriënteren

  • De Looze, M., van Dorsselaer, S., de Roos, S., Verdurmen, J., Stevens, G., Gommans, R., . . . Vollebergh, W. (2014). Gezondheid, welzijn en opvoeding van jongeren in Nederland; Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) onderzoek 2013.
  • Qualter, P., Vanhalst, J., Harris, R., Van Roekel, E., Lodder, G., Bangee, M., ... Verhagen, M. (2015). Loneliness Across the Life Span. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 250-264. 
  • Stichting aandacht voor pesten
  • Vanhalst, J., Luyckx, K., & Goossens, L. (2014). Experiencing Loneliness in Adolescence: A Matter of Individual Characteristics, Negative Peer Experiences, or Both? Social Development, 23(1), 100-118.