Pensionering: eenzaamheid of kansen voor het maken van nieuwe kennissen?

Met pensioen gaan is een van de meest ingrijpende gebeurtenissen in het leven. Voor velen start een leven zonder de regelmaat en de gewaardeerde plaats als werkende in de samenleving. Maar vooral het gemis aan de dagelijkse contacten en gesprekjes met collega’s laat zich voelen. Gepensioneerden realiseren zich dit verlies en de onomkeerbaarheid daarvan. Wellicht ligt eenzaamheid op de loer?

pensioen beeld artikel eenzaamheid

Werk belangrijk

Onze samenleving is nog altijd voornamelijk georganiseerd rond werk. Arbeid is de bron van inkomsten, maar ook van status en van identiteit. Werk bepaalt de tijdsstructuur en de regelmaat in onze samenleving. Verenigingsactiviteiten, bijvoorbeeld, zijn vooral in de avonduren gepland. Tijd voor gezellige activiteiten met gezinsleden of anderen wordt overwegend in de weekenden gerealiseerd; denk aan de zaterdagse boodschappen en de zondagse wandeling door het bos of langs het strand. Met pensioen gaan is dan ook een van de meest ingrijpende gebeurtenissen in het leven.

Ineens overdag tijd

In eerste instantie denken we bij pensioen aan de vrijheid en blijheid op de weg die voor ligt. Vele oudere mensen blijken zich goed aan te passen aan de nieuwe mogelijkheden van het gepensioneerd zijn. Maar voor anderen wordt het leven grondig overhoop gehaald. Het leven na het werk kan dan zelfs stressvoller uitpakken dan in de periode voor de pensionering het geval was.

Dagelijkse gesprekjes

Na de pensionering is er ineens ‘overdag’ tijd en gelegenheid voor een wandeling of voor een gezellig kopje koffie met anderen. De meesten zijn bij het vertrek uit arbeid het contact met hun vroegere collega’s verloren en dat verlies blijkt ook voor altijd te zijn. Kortom, voor velen start een leven zonder de regelmaat en de gewaardeerde plaats als werkende in de samenleving. Maar vooral het gemis aan de dagelijkse contacten en gesprekjes met collega’s laat zich voelen. Gepensioneerden realiseren zich dit verlies en de onomkeerbaarheid daarvan. Wellicht ligt eenzaamheid op de loer?

Pensionering in Nederland in enkele cijfers

Volgens het CBS ruilden tussen september 2013 en september 2014 in totaal 68.000 mensen hun arbeid als werknemer voor een pensioen als voornaamste inkomensbron. Het jaar daarop gingen 72.300 werknemers met pensioen. De gemiddelde pensioenleeftijd loopt sinds 2007 gestaag op. Daarvoor was deze jarenlang stabiel op 61 jaar. In 2014 lag de gemiddelde leeftijd al op 64,1 jaar; in 2015 op 64,4 jaar. Het CBS verklaart deze stijging uit ‘wetswijzigingen en regels om langer door te werken’. Meer dan de helft van de mensen die nu met pensioen gaan, doet dat na de 65e verjaardag (cijfers van het CBS, 1 maart 2016).

Vrijwilligerswerk

Onderzoek heeft uitgewezen dat ongeveer 40 procent van de recent gepensioneerden een of andere vorm van vrijwilligerswerk op zich neemt. Vrijwilligerswerk komt vaker voor onder de jong-gepensioneerden, dat wil zeggen mensen tussen 65 en 75 jaar oud dan onder oudere gepensioneerden (Broese van Groenou, LASA, 2007).

Vooral mannen

Vooral mannen hebben na de pensionering moeite om hun arbeidsrol achter zich te laten en de vrijgekomen tijd opnieuw in te vullen met andere activiteiten. Een aantal mannen mist het werk zodanig, dat het afbreuk doet aan de kwaliteit van hun leven (De Groof & Elchardus, 2004).

Dagelijkse zaken

Contacten met je collega’s op het werk waren belangrijk voor je gevoel van welbevinden. Het ochtend-babbeltje over het weer of de voetbaluitslagen, het samen koffie drinken en bijpraten over de examens van de kinderen of de laatste politieke ontwikkelingen, het zijn voorbeelden van de dagelijkse zaken die we met elkaar delen. Het leek allemaal zo vanzelfsprekend te horen bij het leven van iedere dag. Maar na pensionering zal men definitief op zoek moeten naar andere activiteiten en nieuwe contacten om eenzaamheid geen kans te geven.

Wat te doen?

We weten dat veel gepensioneerden meer tijd steken in de oude, bekende rollen van het helpen van kinderen en kleinkinderen; oppastaken en hulp bij verhuizingen en verbouwingen zijn daarvan bekende voorbeelden. Het participeren in zorgtaken voor oudere mensen in de buurt, de organisatie van de lokale voedselbank, het begeleiden en opleiden van jonge leden uit de sportorganisatie, zijn voorbeelden van nieuwe rollen die worden opgenomen. Deze belangeloze inzet in vrijwilligerswerk draagt ook bij aan het plezierige gevoel ‘toch weer iets te kunnen betekenen voor de samenleving’. Het is aangetoond, dat deze gezamenlijke activiteiten in het vrijwilligerswerk er mede toe leiden dat men nieuwe kennissen en vrienden maakt (Boogaard, Henkens en Kalmijn, 2013). Vrijwilligers in onze samenleving komen vaker de deur uit en zijn minder vaak eenzaam dan niet vrijwilligers (Broese van Groenou, 2007; Minocha en collega’s, 2015).

Samenvattend: Nieuwe kansen, nieuwe mogelijkheden voor het voorkomen van eenzaamheid, juist ook in de periode van pensionering.

Jenny Gierveld, juli 2016

Jenny Gierveld

Iedereen kan te maken krijgen met eenzaamheid. Maar er zijn risicofactoren die de kans op eenzaamheid vergroten. Prof. dr. Jenny Gierveld (1938) bespreekt op deze plek zulke factoren. Gierveld is grondlegger van eenzaamheidsonderzoek in Nederland en nog altijd actief als onderzoeker. Gierveld was hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam, in de Faculteit Sociale Wetenschappen. Daarnaast was zij directeur van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI). Zij is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Gierveld ontwikkelde onder andere de De Jong Gierveld Eenzaamheidsschaal, een vragenlijst die algemeen gebruikt wordt om eenzaamheid te meten.

Voor wie verder wil lezen

  • Broese van Groenou, M. (2007). Deelname aan activiteiten. In T. van Tilburg & J. de Jong Gierveld (Red.), Zicht op eenzaamheid: achtergronden, oorzaken en aanpak (pp. 60-64). Assen: Van Gorcum.
  • CBS (1 maart 2016). Van arbeid naar pensioen; personen van 55 jaar en ouder. Den Haag, CBS/ Statline.
  • Minocha, S., Holland, C., McNulty, C., Banks, D., & Palmer, J. (2015). Social isolation and loneliness in people aged 55 and over in Milton Keynes. The Open University, Milton Keynes, UK.
  • Van den Boogaard, L., Henkens, K., & Kalmijn, M. (2014). So now what? Effects of retirement on civic engagement. Ageing & Society, 34(7), 1170-1192.