Eenzaamheid en depressie versterken elkaar

Mensen met depressieve gevoelens zijn vaker eenzaam dan mensen zonder depressieve gevoelens. Hoe zit dat?

Ricky over eenzaamheid en depressieDepressie en depressieve gevoelens

Eerst over depressie. Wat houdt dat in? Kernsymptomen van depressie zijn: een neerslachtige stemming en een duidelijk verlies aan interesse in (bijna) alle activiteiten. Vaak wordt het beeld van depressiviteit nog aangevuld met andere kenmerken zoals vermoeidheid, verlies aan energie en gevoelens van waardeloosheid. En dat alles over een periode van minimaal twee weken achtereen.

Weinig betekenisvolle contacten met andere mensen is een risicofactor voor eenzaamheid en depressieve gevoelens

Contacten met andere mensen, dat zijn allereerst contacten met huisgenoten. Zo is een partner meestal de belangrijkste buffer tegen eenzaamheid. Maar wanneer je alleen woont of wanneer je als ouder in je eentje de zorg hebt voor opgroeiende kinderen dan mis je in huis de mogelijkheid om dingen samen aan te pakken of even samen te overleggen en dan ligt eenzaamheid op de loer.

Wanneer je geen vrienden, familieleden of fijne collega's hebt bij wie je, buiten de deur, terecht kunt voor een goed gesprek over de dingen die je bezig houden, of wanneer je in je contacten met anderen niet een 'klik' hebt, dan blijf je zitten met je problemen, dan lijkt je probleemsituatie uitzichtloos, je raakt vermoeid en uitgeput en de kans is groot dat je het niet meer ziet zitten en eenzaam en depressief wordt.

Hoeveel mensen in Nederland hebben te maken met depressie of depressieve gevoelens?

Volgens gegevens van het Trimbos-instituut (Conijn & Ruiter, 2011) zijn er ongeveer 800.000 mensen bij de Nederlandse huisartsen geregistreerd, die aangewezen zijn op medicijnen voor depressiviteit. Dit is omstreeks 6% van de Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder.

Dit is nog slechts het topje van de ijsberg. Wanneer het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS, Verweij & Houben-van Herten, 2013) in vragenlijst-onderzoek nagaat of de Nederlandse bevolking te maken heeft met dit ziektebeeld dan blijkt ruim 10% aan te geven dat zij in het laatste jaar een periode hebben gekend waarin ze erg somber of depressief waren voor minstens twee weken achter elkaar. Deze 10% omvat zowel de mensen die medicijnen voor depressiviteit krijgen als de anderen die daarvoor geen medicijnen gebruiken. Voor de laatste omvangrijke groep gebruikt het CBS de term 'mensen met depressieve gevoelens'.

In totaal geeft 27% aan dat ze ooit te maken heeft gehad met depressieve gevoelens voor een periode van twee weken of langer. Dit betekent dat depressieve gevoelens bij heel veel mensen uit eigen ervaring bekend zijn. De prevalentie van depressie en depressieve gevoelens blijkt in de tijd redelijk stabiel te zijn, volgens het CBS (2013).

Depressieve gevoelens komen vaker voor onder jongere mensen dan onder oudere mensen, vaker onder vrouwen dan onder mannen, vaker onder mensen met een lage opleiding, met de laagste inkomens en werklozen dan onder mensen met hogere diploma's en hogere inkomens, vaker onder alleenwonende mensen en in één-ouderhuishoudens. Depressie vormt de grootste oorzaak van verzuim op de werkvloer.

Eenzaamheid en depressie gaan heel vaak samen

Eenzaamheid en depressie zijn heel verschillende zaken, maar op een bepaalde manier wel erg verwant aan elkaar. Lang niet alle eenzame mensen zijn depressief, maar omgekeerd zijn wel vrijwel alle depressieve mensen ook eenzaam. Zo bleek uit de onderzoekgegevens van de Longitudinale Ageing Study Amsterdam, dat van de bevolking tussen 54 en 85 jaar oud, 10% tegelijk eenzaam én depressief was.

Ricky over eenzaamheid en depressieHet verhaal van Ricky

Lees op Eenzaam.nl ook de ervaringen van Ricky (34). "Mijn hele leven heb ik met eenzaamheid en depressie geworsteld. Als ik mij eenzaam voel, sluit ik me letterlijk en figuurlijk af. Alle gordijnen gaan dicht en ik wil geen contact met de buitenwereld. Ik doe dan gewoon de voordeur niet meer open. Maar ik heb dat voor een groot deel achter me gelaten. Ik ben in beweging gekomen en heb hulp gezocht. Voor het eerst in mijn leven ben ik gelukkig."
"Voor het eerst in mijn leven ben ik gelukkig"

Kan eenzaamheid depressiviteit veroorzaken?

Een eenduidig antwoord op deze vraag kan nog niet worden gegeven, meer onderzoek is nodig. Maar er zijn wel een aantal aanwijzingen dat eenzaamheid tot depressies zou kunnen leiden. Wanneer depressieve mensen worden ondervraagd over hun gevoelens en ervaringen, zeggen ze vrijwel allemaal dat depressie eigenlijk een logisch volgende stap is na een periode van eenzaamheid (Van Beljouw en collega's, 2014).

Amerikaans onderzoek wijst in dezelfde richting: eenzaamheid is een van de krachtigste oorzaken van depressiviteit, maar tegelijkertijd blijkt keer op keer dat eenzaamheid en depressiviteit elkaar wederkerig beïnvloeden en versterken (Cacioppo en collega's, 2010).

Een lange periode van depressiviteit doet een aantal vrienden en kennissen afhaken en levert zo op den duur een steeds kleiner wordend netwerk van betekenisvolle contacten op. Dat leidt dan weer tot hogere eenzaamheid en vervolgens tot intensere vormen van depressiviteit (Houtjes en collega's, 2014).

Jenny Gierveld, 6 januari 2016

Jenny Gierveld

Iedereen kan te maken krijgen met eenzaamheid. Maar er zijn risicofactoren die de kans op eenzaamheid vergroten. Prof. dr. Jenny Gierveld (1938) bespreekt op deze plek zulke factoren. Gierveld is grondlegger van eenzaamheidsonderzoek in Nederland en nog altijd actief als onderzoeker. Gierveld was hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam, in de Faculteit Sociale Wetenschappen. Daarnaast was zij directeur van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI). Zij is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Gierveld ontwikkelde onder andere de De Jong Gierveld Eenzaamheidsschaal, een vragenlijst die algemeen gebruikt wordt om eenzaamheid te meten.

Voor wie zich verder wil oriënteren

  • Cacioppo, J. T., Hawkley, L. C., & Thisted, R. A. (2010). Perceived social isolation makes me sad: 5-year cross-lagged analyses of loneliness and depressive symptomatology in the Chicago Health, Aging, and Social Relations Study. Psychology and Aging, 25(2), 453-463.
  • Conijn, B., & Marijke Ruiter, M. (2011). TRIMBOS Preventie van depressie; Factsheet Preventie 2011.
  • Houtjes, W., Van Meijel, B., Van de Ven, P. M., Deeg, D., Van Tilburg, T., & Beekman, A. F. (2014). The impact of an unfavorable depression course on network size and loneliness in older people: a longitudinal study in the community. Journal of Geriatric Psychiatry, 29(10), 1010-1017.
  • Van Beljouw, I. M. J., Van Exel, E., De Jong Gierveld, J., Comijs, H. C., Heerings, M., Stek, M. L., & Van Marwijk, H. W. J. (2014). "Being all alone makes me sad": loneliness in older adults with depressive symptoms. International Psychogeriatrics, 26(9), 1541-1551.
  • Verweij, G., & Houben-van Herten, M. (2013). Depressiviteit en antidepressiva in Nederland; CBS Bevolkingstrends 2013.