Een chronische ziekte: aanleiding tot eenzaamheid?

Mensen met een chronische ziekte zijn vaker eenzaam dan mensen zonder chronische ziekte, maar dat geldt niet voor alle chronische ziekten. Hoe zit dat?

Chronische ziekten

Onder chronische ziekten verstaan we ziekten zonder uitzicht op (volledig) herstel, met een lange duur van de ziekte en een langdurig beroep op zorg. Er worden vier grote groepen van chronische ziekten onderscheiden:

  1. levensbedreigende ziekten zoals kanker en een beroerte
  2. aandoeningen die tot periodiek terugkerende klachten leiden, zoals astma en epilepsie
  3. aandoeningen die progressief verslechteren en invalideren, zoals reumatoïde artritis en chronisch hartfalen
  4. chronische psychische stoornissen

In deze vier groepen zijn vele soorten chronische ziekten bekend, we noemen daarvan nog enkele meer algemeen voorkomende voorbeelden: gezichtsstoornissen, gehoorverlies, diabetes en verstandelijke handicaps (definitie en omschrijving van het RIVM). Het zijn ziektes die zich al op heel jonge leeftijd kunnen voordoen, maar in de loop van het leven neemt de kans op het ontstaan van een chronische ziekte toe en als regel ook de zwaartelast die met de ziekte gepaard gaat. 

Moeilijkheden in het ‘gaan en staan’ als gevolg van chronische ziekten maken het onderhouden van betekenisvolle contacten met andere mensen problematisch. Zij vormen daarmee een risicofactor voor eenzaamheid.

In dit verband moeten we denken aan de chronische problemen zoals verbonden aan reumatoïde artritis, beroertes en ernstige vormen van verstandelijke handicaps. Het functioneren in de maatschappij, het zelfstandig zich verplaatsen, het bezoeken van familie en vrienden, betaalde arbeid, het deelnemen aan vrijwilligerswerk of participatie in activiteiten in de buurt is (gaandeweg) zeer moeilijk. Dit geldt in het bijzonder wanneer de ziekte veel van je energie vraagt en wanneer verpleeg- en medische behandelingen de ruimte opsouperen die anders beschikbaar zou kunnen zijn voor contacten met anderen.

Interview met Janine (44) over eenzaamheid en een chronische ziekte

Lees op Eenzaam.nl het interview met Janine, die eenzaamheid kent door haar chronische ziekte. "Aan de buitenkant is aan mij niet te zien dat ik chronisch ziek ben. Dit zorgt vaak voor onbegrip, vooroordelen en ongevraagde goedbedoelde adviezen waardoor ik me terugtrek en me eenzaam voel." 

Een ander, belangrijk deel, van de mensen met een chronische ziekte hebben weinig tot geen belemmeringen om met anderen in contact te blijven. Mensen met diabetes, met mildere vormen van astma, osteoporose, gezichtsstoornissen, gehoorverlies en hartproblemen kunnen als regel nog in redelijke mate betekenisvolle contacten met anderen realiseren. Sommige mensen met een chronische ziekte hebben dan baat bij een rolstoel, een scooter of een ander hulpmiddel om de contacten met anderen te blijven onderhouden. 

Het is dus zaak een duidelijk onderscheid aan te brengen binnen de groep mensen met chronische ziekten. Voor een deel van hen nemen de contactmogelijkheden in ernstige mate (verder) af, voor een deel kunnen zij – eventueel met enige hulp van derden – nog meedoen aan de samenleving.

Hoeveel mensen in Nederland hebben te maken met chronische ziekten?

Volgens gegevens van het NIVEL, die zijn gebaseerd op huisartsgegevens, zouden er in 2016 een 5,3 miljoen Nederlanders zijn met een chronische ziekte. Dat betreft dus ongeveer één op de drie Nederlanders (NIVEL Zorgregistraties eerste lijn, 2016). Dat aantal is de laatste jaren sterk, met 17%, gestegen. Enerzijds is langer overleven met de chronische beperking binnen handbereik door betere diagnoses en meer optimale behandeling.. Anderzijds stijgt het aantal chronisch zieken door de groei van het aantal 75-plussers, die vaker een chronische ziekte hebben. Ook het aantal mensen met meer dan één chronische ziekte neemt sterk toe, tot wel 1,9 miljoen Nederlanders. Onder de 75-plussers met een chronische ziekte heeft zelfs 63% twee of meer chronische aandoeningen (RIVM, Gijsen e.a., 2014). 

Eenzaamheid en chronische ziekten gaan samen?

Nederlands onderzoek heeft uitgewezen dat een belangrijk deel van de mensen met chronische ziekten te maken krijgt met eenzaamheid. In dit onderzoek was aan de ondervraagden zelf gevraagd of zij een chronische ziekte hadden en deze gegevens waren vervolgens gecheckt op de gegevens van hun huisartsen. Dan blijkt dat iets minder dan de helft van de onderscheiden chronische-ziektepatronen samen gaat met eenzaamheid. Dit is het geval voor die chronische ziekten die de meeste lichamelijke beperkingen met zich meebrengen, met name artritis en beroertes. Dit staat in contrast tot die chronische ziekten die minder lichamelijke beperkingen met zich meebrengen (Penninx e.a., 1999). 

Het is dus steeds belangrijk om in de gaten te houden de keten van verschijnselen die chronische ziekte verbindt met eenzaamheid: chronische ziekte -> ernst van de lichamelijke beperkingen -> mogelijkheden tot sociale contacten met anderen -> eenzaamheid. Het onderhouden van betekenisvolle contacten met anderen is juist voor chronisch zieke mensen van groot belang, omdat deze contacten blijken te helpen bij het beter omgaan met de ziekteverschijnselen (Hoogendijk, e.a., 2016).

Jenny Gierveld, 20 mei 2016

 

Jenny Gierveld

Iedereen kan te maken krijgen met eenzaamheid. Maar er zijn risicofactoren die de kans op eenzaamheid vergroten. Prof. dr. Jenny Gierveld (1938) bespreekt op deze plek zulke factoren. Gierveld is grondlegger van eenzaamheidsonderzoek in Nederland en nog altijd actief als onderzoeker. Gierveld was hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam, in de Faculteit Sociale Wetenschappen. Daarnaast was zij directeur van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI). Zij is lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Gierveld ontwikkelde onder andere de De Jong Gierveld Eenzaamheidsschaal, een vragenlijst die algemeen gebruikt wordt om eenzaamheid te meten.

 

Voor wie zich verder wil oriënteren

  • Hoogendijk, E. O., Suanet, B., Dent, E., Deeg, D. J. H., & Aartsen, M. J. (2016). Adverse effects of frailty on social functioning in older adults: Results from the Longitudinal Aging Study Amsterdam. Maturitas, 83, 45-60.
  • NIVEL, Zorgregistraties eerste lijn, 2016. 
  • Penninx, B. W. J. H., Van Tilburg, T., Kriegsman, D. M. W., Boeke, A. J. P., Deeg, D. J. H., & Van Eijk, J. T. M. (1999). Social network, social support, and loneliness in older persons with different chronic diseases. Journal of Aging and Health, 11(2), 151-168.
  • RIVM: Gijsen R.; Van Oostrom, S.H.; Schellevis, F.C., 2014. Hoeveel mensen hebben één of meer chronische ziekten? Nationaal Kompas Volksgezondheid, versie 4.17, 23 juni 2014.