Mijn eenzaamheid doet pijn: pleister of preventie?

Eenzame mensen lopen een groter risico op overlijden dan niet-eenzame mensen1. En aanhoudende gevoelens van eenzaamheid zijn gerelateerd aan mentale gezondheidsklachten als angst- en depressiestoornissen, fysieke klachten als hart- en vaatziekten en cognitieve klachten als dementie2,3. Eenzaamheid is méér dan een vervelend gevoel: het is erg schadelijk voor de gezondheid.

Voor de relatie tussen eenzaamheid en gezondheid zijn verschillende verklaringen. Ten eerste vertonen eenzame mensen vaker gedrag dat voor de gezondheid nadelig is, zoals het ontwikkelen van een (alcohol-)verslaving4 en eetstoornissen5. Ten tweede slapen ze gemiddeld genomen minder goed, waardoor ze slechter herstellen en meer risico lopen op stress6. Bovendien versterken gezondheidsproblemen en eenzaamheid elkaar. Mensen met een slechtere gezondheid zijn minder in staat hun netwerk te onderhouden, bijvoorbeeld doordat ze minder mobiel zijn, minder vaak af kunnen spreken en sneller moe zijn7. Een vicieuze cirkel ontstaat.

Het verhoogde gezondheidsrisico dat langdurig eenzame mensen lopen, is een van de redenen dat de overheid meer aandacht krijgt voor het verschijnsel eenzaamheid. Eenzame mensen maken intensiever gebruik van het zorgsysteem dan niet-eenzame mensen8. Enerzijds omdat ze meer daadwerkelijke klachten hebben, anderzijds omdat ze de zorg gebruiken als vervanging voor andere contacten. Dit kost de maatschappij veel geld9. In de strijd tegen toenemende zorgkosten is het daarom logisch eenzaamheid tegen te gaan. Wanneer eenzaamheid tijdig bestreden wordt, mag aangenomen worden dat een aantal gezondheidsklachten niet zullen ontstaan. (Overigens zullen met een afname van de eenzaamheid eenmaal ontwikkelde gezondheidsklachten niet direct verminderen.)

Eenzaamheid voorkómen

Wat ook kan: niet eenzaamheid tijdig verminderen, maar helemaal voorkómen dat het optreedt. Preventieve actie. Een jarenlange traditie van onderzoek heeft aangetoond dat mensen met minder vaardigheden – zoals zelfredzaamheid, sociale vaardigheden en eigenwaarde – een verhoogd risico lopen op eenzaamheid2,3. Daarnaast is bekend welke gebeurtenissen in het leven risico op eenzaamheid met zich meebrengen, zoals echtscheiding of langdurige ziekte. Onderzoek onder ouderen wijst uit dat zij kritieke levensgebeurtenissen als verweduwing en een afnemende gezondheid herkennen als risicofactoren voor eenzaamheid9. Hiermee voldoen ze aan een eerste voorwaarde voor preventieve actie, namelijk herkenning van het potentiële probleem. Wanneer mensen voldoende vaardigheden hebben om op een goede manier met deze gebeurtenissen om te gaan, kan eenzaamheid voorkomen worden.

Zowel het beleid als maatschappelijke organisaties hebben momenteel een sterke focus op het ‘genezen’ van eenzaamheid. Maar waarom niet de horizon verbreden en meer aandacht hebben voor preventie van eenzaamheid? Bijvoorbeeld door mensen vaardigheden aan te leren die de kans op eenzaamheid verkleinen? Sommige groepen mensen lopen een verhoogd risico op eenzaamheid, zoals pubers, migranten, mensen met een beperking en ouderen boven de 80 jaar, maar eenzaamheid kan iedereen treffen. Het is daarom raadzaam vroeg een set vaardigheden aan te leren die bij kunnen dragen aan het voorkomen van eenzaamheid. Zelfredzaamheid, sociale vaardigheden en eigenwaarde zijn bovendien sowieso zeer nuttig in het leven.

Een sterke basis

We moeten niet denken dat alle eenzaamheid voorkomen kan worden. Eenzaamheid is een deel van het leven en is in sommige gevallen belangrijk voor mensen, bijvoorbeeld bij rouwverwerking10. Maar wanneer mensen niet uit hun eenzaamheid komen, loopt hun gezondheid gevaar. En dat is onwenselijk voor zowel de eenzame persoon zelf als voor de maatschappij. Een sterke basis aan vaardigheden om contacten te maken en te onderhouden en om eenzaamheid te relativeren, kan ertoe bijdragen dat gezondheidsklachten niet of minder vaak optreden.

Wie ontwikkelt de eerste preventieve interventie om eenzaamheid te voorkomen?

Eric Schoenmakers, 28 mei 2014

Over Eric Schoenmakers 

Op basis van wetenschappelijk onderzoek bespreekt dr. Eric Schoenmakers maandelijks een aan eenzaamheid gerelateerd onderwerp. Schoenmakers promoveerde in oktober 2013 op het onderwerp ‘eenzaamheid’ aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is auteur van het boek Coping with Loneliness. Momenteel is Schoenmakers onder andere werkzaam als docent Toegepaste Gerontologie aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven.

Terug naar Een blik uit de wetenschap 

Literatuur:

  1. Holwerda TJ, Beekman ATF, Deeg DJH et al. Increased risk of mortality associated with social isolation in older men: Only when feeling lonely? Results from the Amsterdam study of the Elderly (AMSTEL). Psychological Medicine. 2012; 42: 843-853.

  2. De Jong Gierveld J. A review of loneliness: Concept and definitions, determinants and consequences. Reviews in Clinical Gerontology. 1998; 8: 73-80

  3. Heinrich LM, Gullone E. The clinical significance of loneliness: A literature review. Clinical Psychology Review. 2006; 26: 295-718.

  4. Åkerlind I, Hörnquist JO. Loneliness and alcohol abuse: A review of evidences and interplay. Social Science & Medicine. 1992; 34: 405-414.

  5. Schumaker JF, Krejci RC, Small L, Sargent RG. Experience of loneliness by obese individuals. Psychological reports. 1985; 57: 1147-1154.

  6. Hawkley LC, Cacioppo JT. Loneliness matters: A theoretical and empirical review of consequences and mechanisms. Annals of Behavioral Medicine. 2010; 40: 218-227.

  7. Victor CR, Scambler SJ, Bowling A, Bond, J. The prevalence of, and risk factors for, loneliness in later life: A survey of older people in Great Britain. Aging & Society. 2005; 25: 357-375.

  8. Cacioppo JT, Hawkley, LC. Social isolation and health, with an emphasis on underlying mechanisms. Perspectives in Biology and Medicine. 2003; 46: S39-S52.

  9. Schoenmakers EC, Van Tilburg TG, Fokkema T. Awareness of risk factors for loneliness among third agers. Aging & Society, 2013, online publication, 1-17.

  10. De Jong Gierveld J. Raadschelders J. Types of loneliness. In: Peplau LA and Perlman D (eds), Loneliness: A sourcebook of current theory, research and therapy. New York: John Wiley, 1982.