‘Nog zo veel vragen rond eenzame oudere migrant’

Waarom is de ene migrant zo eenzaam en de ander niet? Hoe zijn oudere migranten bezig met hun oude dag? Het zijn dit soort zaken die Tineke Fokkema zich voortdurend afvraagt. De bijzonder hoogleraar ‘Ageing, Families and Migration’ aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam hoopt met haar onderzoek naar oudere migranten meer antwoorden te bieden. ‘Turkse ouderen met veel contact met de kinderen voelen zich minder eenzaam, terwijl voor de Marokkaanse ouderen buren veel belangrijker blijken te zijn. Waarom?’

Tineke FokkemaWie: Tineke Fokkema
Wat: bijzonder hoogleraar “Ageing, Families and Migration” bij de Erasmus School of Social and Behavioural Sciences van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Het is de eerste leerstoel in Nederland gericht op de diversiteit aan oudere migranten. Bij de leerstoel is speciale aandacht voor eenzaamheid. De bijzondere leerstoel is ingesteld door het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI). 

‘Keer op keer blijkt dat de eenzaamheid onder oudere migranten erg hoog is. En dan hebben we het specifiek over Turkse ouderen, gevolgd door Marokkaanse ouderen. Er is dus duidelijk wat aan de hand. Maar wat?’ Die vraag is voor Tineke Fokkema nog lang niet afdoende beantwoord. Te veel wordt er in haar ogen over de oudere kwetsbare migrant in stereotypen gesproken. ‘Als slachtoffers. Ze hebben zoveel gedaan voor het land en nu zijn ze teleurgesteld in het leven in Nederland, in de kinderen. Daar doe je deze groep tekort mee. Er zit volgens mij veel meer kracht bij de oudere migranten dan vaak wordt aangenomen.’

Fokkema, die al jaren onderzoek doet naar oudere migranten in de breedste zin van het woord, pleit dan ook voor meer oog voor de verschillen. Enthousiast gaat ze verder. ‘Ik ben met professor Theo van Tilburg van de Vrije Universiteit Amsterdam eens in de sociale relaties van Marokkaanse en Turkse ouderen gedoken. En wat blijkt? Turkse ouderen met veel contact met de kinderen voelen zich minder eenzaam, terwijl voor de Marokkaanse ouderen buren veel belangrijker blijken te zijn. Waarom? Waar zit dat verschil in?’

Gissen

Ze kan er alleen maar naar gissen en dat doet ze als wetenschapper niet graag. Ze herhaalt het nog maar eens: er is nog zo weinig bekend over de oudere migranten in Nederland. Daarom is ze verheugd met haar nieuwe leerstoel, dit voorjaar ingesteld door het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Het is de eerste leerstoel die specifiek gericht is op oudere migranten.

Fokkema richt zich met haar onderzoek niet alleen op de ‘traditionele’ oudere migrant, maar ook op de pensionado’s die zich in het zuiden van Europa of daarbuiten vestigen, op de politieke vluchtelingen die ook steeds ouder worden en de ouderen die hun eerder gemigreerde kinderen achterna reizen. ‘Is elke migrant kwetsbaar of maken het land van herkomst, het migratiemotief en verdere levensloop ook nog uit?’

Nuance

Ze hoopt dat haar onderzoek ook de praktijk kan helpen. ‘Er is nu nog vaak sprake van handelingsverlegenheid bij professionals die werken met ouderen met een andere culturele achtergrond.’ Fokkema verbaast zich soms over de krampachtigheid waarmee met de oudere migrant wordt omgesprongen. ‘Je kunt een hoop zaken ook gewoon rechtstreeks vragen.’

Meer kennis, meer aandacht voor nuance en meer oog voor de verschillen kan het ongemak wellicht wat ondervangen. ‘Ik vind het zelf als onderzoeker belangrijk om mét deze ouderen te spreken in plaats van over hen. Er zijn al genoeg aannames. Ze hebben onrealistische verwachtingen van de kinderen, hoor je dan. Maar wat verwachten ze dan? En wat maakt dat onrealistisch? Is er ook geen berusting? Zo gaat het nu eenmaal in Nederland? Ik wil veel meer diepgang brengen in het onderzoek.’

Ze hoopt met de leerstoel ook meer onderzoek naar de oorzaken van eenzaamheid onder de oudere gastarbeiders te doen. ‘Interessant vind ik bijvoorbeeld ook de pendelaars. Veelal de voormalige gastarbeiders die pendelen tussen het land van herkomst en Nederland. Waarom doen ze dat? Werkt dat beschermend tegen eenzaamheid, heimwee? Waarom gaan ze keer op keer terug? Missen ze achtergebleven familieleden en vrienden of toch vooral de cultuur, gaat het misschien om de status die ze daar in het thuisland hebben?’

Eenzaamheid

Een gesprek met de nieuwe hoogleraar zit vol met vragen. Keer op keer vraagt ze zich – al pratend – nieuwe zaken af. Ook rondom het thema eenzaamheid. Wat heeft ze zelf met het thema eenzaamheid? ‘Ik vind persoonlijk dat eenzaamheid op een bepaalde manier bij het leven hoort. Zeker wanneer je een dierbare bent verloren. Dan mag eenzaamheid ook een plek hebben. Ik herinner me nog zo goed dat we vroeger een hondje hadden. We waren echt heel verdrietig toen hij doodging, mijn vader riep toen. ‘Een andere hond komt er voorlopig niet in.’ Dat vond ik als kind zo mooi, een vorm van respect. Het verdriet over het verlies van een partner of vriend laat zich ook niet zomaar oplossen door een etentje met vrienden of een uitstapje. Maar meestal slijten, naarmate de tijd vordert, de scherpe randjes van het verdriet.’

‘Eenzaamheid wordt pas echt een probleem wanneer het ernstig en langdurig wordt. Maar we moeten ons ook realiseren dat hoe ouder we worden, hoe lastiger het is om het op te lossen. Wanneer de partner wegvalt, vrienden en kennissen overlijden, dan moeten we ons misschien meer richten op berusting en acceptatie.’

Active Ageing

Fokkema is ook erg nieuwsgierig naar de opvattingen van oudere migranten over hun oude dag. Hoe willen ze de derde levensfase inrichten? Wat betekent active ageing voor hen? Ze werpt opnieuw allerlei vragen op. ‘Hoe zien migranten de invulling van hun oudere dag? Bespreken ze dat met de kinderen? Het is heus niet alleen maar Inshallah, Als God het wil. Er wordt nu veel over dit onderwerp gesproken, maar meestal vanuit het perspectief van ouderen zonder migratieachtergrond. Ik zie het Nederlandse systeem van vrijwilligerswerk nog niet meteen aansluiten bij de eerste generatie oudere migranten. Ik ben nu bezig met onderzoek onder Chinese ouderen in Nederland en België, samen met een Vlaamse collega. Heel interessant. Ze kijken weer heel anders tegen ouder worden aan.’

De aandacht voor oudere migranten, voor zaken als dementie, voor cultuursensitieve zorg groeit. ‘De groep wordt ouder en dit soort dilemma’s spelen nu op. Het gaat nu meer schuren en wordt daarmee urgenter. En ik vind ook echt dat deze – toch vaak stille – groep meer aandacht verdient.’

Jessica Maas