‘Eenzaamheid gedijt zonder creativiteit’

Kunst geeft zelfvertrouwen en zet hart en geest open, stellen Finn Minke en Angela van Dijk van het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie Amateurkunst (LKCA). Ze zijn overtuigd van de meerwaarde van kunst en cultuur in het sociale domein. Ook in de bestrijding van eenzaamheid.

Wie: Angela van Dijk en Finn Minke
Wat: Specialisten cultuurparticipatie bij het LKCA en betrokken bij de ontwikkeling van de Kunst en Cultuur Kom erbij Festivals, waarvan er dit jaar verspreid over het land voor het eerst tien plaatshebben.

Bij een kunstworkshop in een verzorgingstehuis wordt bewoners gevraagd een zelfportret te maken. Een statige oudere man, hij is al boven de tachtig, tekent en zucht. Hij worstelt. ‘Weet u wat het is? Ik weet niet meer hoe ik eruitzie. Ik scheer me elke dag, ik zie de spiegel elke dag. Maar echt naar mezelf kijken? Dat doe ik allang niet meer.’ Een mooi voorbeeld van hoe kunst iets los kan maken zegt Angela van Dijk, specialist cultuurparticipatie van het LKCA . ‘Ik durf te wedden dat deze man de volgende dag toch weer eens goed naar zichzelf in spiegel heeft gekeken.’

Besef

Samen met haar collega Finn Minke houdt ze zich bij het LKCA bezig met de rol van kunst en cultuur in het sociaal domein. Het besef dat kunst bij kan dragen aan preventie van zorg en dat het participatie stimuleert, groeit enorm. Van Dijk: ‘Dat is deels versterkt door de ontschotting en de transitie, waardoor veel meer zaken bij gemeenten zijn komen te liggen. Maar zeker ook de groeiende aandacht voor positieve gezondheid helpt enorm. Positieve gezondheid legt vooral de focus op wat iemand kan.’

Nodig eens een kunstenaar uit

Zorg- en welzijnsinstellingen en de creatieve sector weten elkaar steeds beter te vinden. Vaak gaat het nog om kleine projecten en initiatieven rondom verschillende doelgroepen. ‘Veel voor ouderen, er zijn ook projecten gericht op statushouders, op kwetsbare jongeren, op mensen met GGZ-problematiek.’ En gemeenten zien steeds meer de meerwaarde van de inzet van het kunst- en cultuur in het sociaal domein. Minke: ‘Het zijn nog heel veel kinderschoenen die gepast moeten worden. Het gaat ook niet altijd vanzelf. Het zijn nu eenmaal heel verschillende werelden. Werelden met andere uitgangspunten, andere paradigma’s, andere taal. Het is vooral belangrijk dat kunstenaars en zorg- en welzijnsprofessionals elkaar leren kennen. Ga eerst maar met elkaar rond de tafel zitten. Nodig als organisatie eens een kunstenaar uit, daar begint het mee.’

Van Dijk: ‘Het heeft ook tijd nodig. Gemeenten willen vaak meteen weten wat zo’n project dan oplevert, wat zijn resultaten? Maar we hebben het niet over grote aardverschuivingen, maar op microniveau kun je zeker veel bereiken. Voor een individu kun je het verschil maken.’

Als een veelbelovend voorbeeld noemt ze het project Kunst op Recept in Nieuwegein, waar mensen met psychosociale problematiek door de eerstelijn worden doorverwezen naar uiteenlopende kunstarrangementen. ‘De eerste resultaten zijn echt heel veelbelovend.’

Ieder mens is creatief

De twee collega’s zijn ervan overtuigd dat er in het sociale domein nog een hele wereld te winnen valt. Juist ook bij een complex thema als eenzaamheid. Van Dijk: ‘Eenzaamheid is er in zoveel vormen, het is zo’n ernstig probleem in onze samenleving. Waar kom ik mijn bed voor uit? Het gaat over zingeving, over existentiële vragen. En we hebben het zeker lang niet altijd over die tachtiger.’

Ze ziet de overeenkomsten met de kunst. De variatie is net zo groot. Je kunt het samen doen of alleen. Je kunt muziek gaan maken of elke donderdag op schilderles of gaan beeldhouwen. Maar je kunt ook thuis gedichten schrijven. Het biedt een nieuw kanaal om je gevoelens te uiten en je hoeft er niet eens voor te praten.’

Minke knikt: ‘Kunst boort de creatieve stroom aan die bij veel mensen op slot zit. En in die afgeslotenheid, gedijt eenzaamheid goed.. Maar ieder mens is in wezen creatief. Het openen van hart en geest werkt heel goed tegen eenzaamheid en daar ligt de grote kans voor de kunst.’

Falen

Minke: ‘Kunst geeft ook zelfvertrouwen. Vaak hoor je mensen zeggen: ‘Ik kan helemaal niet zingen, ik kan helemaal niet tekenen” - daarin hoor je dat er een bepaald idee of streefbeeld ligt dat de vrije, creatieve stroom blokkeert. Een goede kunstprofessional geeft mensen het vertrouwen om die stroom te volgen en de gerichtheid op de uitkomst los te laten. Kunstenaars zijn bij uitstek getraind in het betreden van de ruimte van het ‘niet weten’. Daarin is er geen falen. Het gaat om het durven proberen, om het verkennen van die wereld.’ Dat is ook de reden dat het LKCA altijd pleit voor de inzet van kunstprofessionals. Niets ten nadele van vrijwilligers, maar wil je er alles uit halen wat erin zit dan heb je wel professionele kunstenaars nodig.’

Kunst en Cultuur Kom erbij Festivals

Het LKCA is ook betrokken bij de organisatie van de Kunst en Cultuur Kom erbij Festivals, die deze maand in de Week tegen Eenzaamheid plaats vinden. Tien centra voor de kunsten, verspreid over het land, organiseren programma’s in de strijd tegen eenzaamheid. Lokale culturele instellingen en kunstenaars zoeken samen met partners uit het sociale en maatschappelijke domein naar nieuwe manieren om mensen te bereiken.

Minke: ‘Het wordt spannend. Overal worstelen ze met dezelfde vraag: hoe bereik je de doelgroep? Hoe kom je achter die voordeur? Die vraag wordt op de festivals op verschillende manieren beantwoord en ingevuld. Op allerlei manieren wordt er gezocht naar een vertaling van het thema. Dat is heel mooi. Het is nog een onontgonnen terrein en het is mooi om te zien wat werkt. Ik hoop echt dat deze festivals een impuls zijn voor de lokale samenwerking en dat deze gemeenten bereid zijn om verder samen te werken rondom dit grote maatschappelijke thema.’

Wat doet het LKCA?

Het LKCA is het landelijk kennisplatform voor professionals, bestuurders en beleidsmakers in cultuureducatie en cultuurparticipatie. Via kennisdeling en onderzoek draagt het LKCA bij aan de kwaliteit van praktijk en beleid. Het LKCA stimuleert de professionele ontwikkeling van het veld door ontmoeting en debat. Lees meer