Heeft een Week tegen Eenzaamheid nut?

Van donderdag 25 september tot en met zaterdag 4 oktober organiseert Coalitie Erbij de jaarlijkse Week tegen Eenzaamheid. Onderdelen zijn onder andere een groot landelijk congres, regionale lezingen, een aantal activiteiten met de focus op het tegengaan van eenzaamheid en vooral veel (media-)aandacht voor het onderwerp. Een kritische vraag die je over een dergelijk initiatief kan stellen, is of het geld dat eraan besteed wordt, niet beter direct in de bestrijding van eenzaamheid gestopt kan worden. In deze column beschrijf ik wat volgens mij de meerwaarde is van een Week tegen Eenzaamheid.

Drie niveaus van interventies tegen eenzaamheid

Interventies tegen eenzaamheid kunnen op drie niveaus plaatsvinden1:

  • Op microniveau richten interventies zich op eenzame individuen. Hier ligt doorgaans de focus van eenzaamheidsbestrijding. Hoewel activiteiten op dit niveau onderdeel uitmaken van de Week tegen Eenzaamheid, is dit voor mij niet het belangrijkste van de week. Activiteiten vinden immers het hele jaar door plaats. Bovendien vereist het bestrijden van eenzaamheid een lange adem; een vermindering van eenzaamheid valt niet binnen een week te realiseren.

  • Het mesoniveau omvat interventies die zich richten op professionalisering van de hulpverlener. Door de hulpverlener meer bekwaam te maken in het bestrijden van eenzaamheid, kan deze het probleem effectiever te lijf. Gedurende de Week tegen Eenzaamheid is hiervoor aandacht tijdens lezingen en workshops voor professionals en beleidsmakers, maar ook hier ligt volgens mij niet het zwaartepunt. Professionalisering is immers een kwaliteitsslag die tijd vergt en niet binnen een week gerealiseerd kan zijn.

  • Het macroniveau omvat de interventies met als doel de houding of beeldvorming van de samenleving jegens eenzaamheid en eenzame mensen te verbeteren. Een congres en vooral de media-aandacht die de Week tegen Eenzaamheid genereert, kunnen bijdragen aan bewustwording en aan een afname van negatieve beeldvorming over eenzaamheid. Voorwaarde is dan natuurlijk wel dat stereotiepe beelden ontkracht worden en niet bevestigd. Hierdoor is de Week tegen Eenzaamheid op zichzelf een interventie.

De meerwaarde van activiteiten op micro- en mesoniveau voor het voorkomen en verminderen van eenzaamheid is evident. Maar hoe draagt ‘bewustwording’ bij aan het bestrijden van eenzaamheid?

Bewustwording van eenzaamheid

Teneinde de wereld om ons heen overzichtelijker te maken, delen we mensen in categorieën in. Dit geldt in het bijzonder voor mensen die we (nog) niet kennen. Het denken in ‘stereotypen’ is menselijk, we doen het allemaal2. Wanneer we echter ook gaan handelen naar onze stereotypen, ontstaat een situatie waarin mensen achtergesteld worden op basis van ideeën. Dat gebeurt met eenzame mensen als we ze behandelen naar het stereotiepe beeld dat over hen bestaat. Eenzame mensen worden in de westerse wereld gezien als sociaal minder aangepast, minder competent, minder intelligent, passiever, minder oprecht en minder geschikt als vriend dan niet-eenzame mensen3. Door hen naar dat beeld ook te behandelen, houden we hun eenzaamheid in stand.

Een experiment

Het beeld dat we van anderen hebben, is niet altijd correct. Wat gebeurt er eigenlijk als we iemand inschatten als eenzaam, terwijl deze persoon dat niet is? Een inmiddels klassiek experiment nam de proef op de som. Willekeurige mensen werden telkens in tweetallen bij elkaar aan tafel gezet om een praatje te maken. Persoon A kreeg geen enkele instructie. Tegen persoon B werd afwisselend gezegd dat persoon A wél of niet eenzaam was. Wanneer persoon B dacht dat persoon A eenzaam was, beoordeelde hij persoon A als minder sociaal vaardig. Persoon B maakte in dat geval zelf ook minder contact met persoon A. Niet verwonderlijk dat persoon A zich eenzamer voelde na afloop van het gesprek waarin persoon B ervan uitging dat hij eenzaam was4. Met andere woorden, door onze vooroordelen over eenzame mensen kunnen wij aanvankelijk niet-eenzame mensen eenzaam maken.

Bewustwording belangrijk wapen

Blijkbaar hebben we een negatief beeld van eenzame mensen en handelen we daar bewust of onbewust ook naar. Dit houdt eenzaamheid in stand of vergroot de omvang van het probleem. Bewustwording van de aard van eenzaamheid en onze vooroordelen hierover, is daarom een belangrijk wapen in de strijd tegen eenzaamheid.

Eenzame mensen zijn helemaal niet zo anders dan niet-eenzame mensen. Veel eenzaamheid ontstaat bij veranderingen in de levens van mensen; denk aan het verlies van een partner, het verhuizen naar een andere stad, het verlies van mobiliteit of het verlies van aansluiting met een vriendengroep omdat zij naar een andere school gaat dan jij. Eenzame mensen hebben onze aandacht nodig om zich weer op te richten of te ontwikkelen. Dit is een maatschappelijke verantwoordelijkheid die niet alleen gedragen kan worden door organisaties en vrijwilligers. Als maatschappij zouden wij eenzame mensen niet moeten ‘isoleren’ omdat we een negatief beeld hebben over eenzaamheid. We zouden eenzame mensen juist als volwaardig lid van de maatschappij moeten zien, zodat ze op een normale manier kunnen participeren en vanuit deze participatie aan hun eenzaamheid kunnen werken.

Fabels wegnemen

Door fabels over eenzaamheid weg te nemen, kan een campagne als de Week tegen Eenzaamheid bijdragen aan het bestrijden van een negatief stereotiepe beeld over eenzaamheid. Dat is een pittige opgave en vereist een lange adem. Een stereotiepe beeld is niet zomaar veranderd. Goed dat dit initiatief genomen wordt.

Eric Schoenmakers, 2 oktober 2014

Op basis van wetenschappelijk onderzoek bespreekt dr. Eric Schoenmakers maandelijks een aan eenzaamheid gerelateerd onderwerp. Schoenmakers promoveerde in oktober 2013 op het onderwerp ‘eenzaamheid’ aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is auteur van het boek Coping with Loneliness. Momenteel is Schoenmakers onder andere werkzaam als docent Toegepaste Gerontologie aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven.

Lees meer blogs van Eric Schoenmakers

Gebruikte literatuur

  1. Fokkema T, Van Tilburg TG. Aanpak van eenzaamheid: Helpt het? Een vergelijkend effect- en procesevaluatie onderzoek naar interventies ter voorkoming van eenzaamheid onder ouderen. Den Haag: Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut, 2006.
  2. Macrae NC, Bodenhausen GV. Social cognition: Thinking categorically about others. Annual Review of Psychology. 2000; 51: 93-120.
  3. Lau S, Gruen GE. The social stigma of loneliness: Effect of target person's and perceiver's sex. Personality and Social Psychology Bulletin. 1992; 18: 182-9.
  4. Rotenberg KJ, Gruman JA, Ariganello M. Behavioral confirmation of the loneliness stereotype. Basic & Applied Social Psychology. 2002; 24: 81-9.