"Eenzaamheid pak je bij bron aan, niet in eindtraject"

Een vereenzaamde tante vroeg tevergeefs om professionele hulp. Voor Jeannette Rijks was dat het startschot voor een zoektocht naar wat eenzaamheid precies is en hoe je mensen er vanaf kan helpen.

Met inmiddels de reputatie van eenzaamheidsdeskundige geeft ze via internet cursussen aan mensen met eenzaamheidsklachten en traint ze hulpverleners in het omgaan met eenzame mensen. Klanten staan nog niet in de rij, “maar twintig jaar geleden ging er ook nog niemand naar een fitnessschool…”

Pijn

“Eenzaamheid is een reactie van je lichaam op het gebrek aan verbondenheid met anderen.” Met die definitie bakent Jeannette Rijks (57) eenzaamheid bewust af als een natuurlijke prikkel: “Eenzaamheid is niet een kenmerk van een persoon. Je bént niet eenzaam. Je bént toch ook geen hoofdpijn.” Eenzaamheid is volgens haar ook een soort pijn: “Het activeert dezelfde hersendelen als pijn.”

Oergevoel

Een oergevoel noemt ze het ook in een ruim twee uur durende gesprek in haar “werkhol”, een ruime werkkamer in haar woning in het landelijke Oudenbosch even boven Roosendaal. Ze geeft er een cursus voor mensen met eenzaamheidsklachten en traint er hulpverleners in het omgaan met eenzame mensen. De training geeft ze ook buiten de deur bij zorgorganisaties als Humanitas en Sensoor.

Levensreddend

Rijks, gedreven: “Wie zegt dat hij zich nooit eenzaam voelt, liegt of is rijp voor een inrichting.” In haar boek 'De kracht van eenzaamheid' (2008) spreekt ze van een levensreddende kracht. Rijks: “Zonder eenzaamheid hadden we geen besef van het belang van verbondenheid. Maar je moet eenzaamheid wel snappen. Daar ligt het probleem. Veel mensen kunnen dat niet en worstelen er hun hele leven mee.”

Pillen

Als eenzaamheid deskundige is Rijks een autodidact pur sang. De woede die in haar opwelde toen elf jaar geleden een arts een bejaarde vereenzaamde tante van haar afscheepte met een antidepressivum, was voor haar het signaal om echt met eenzaamheid aan de slag te gaan: “Het idee dat iemand met zoiets intiems bij z ‘n huisarts aanklopt en dan met pillen het bos in wordt gestuurd, maakte mij razend.”

Nadelig

Het voorval confronteerde haar met haar eigen eenzaamheid als kind en met dat ze sindsdien in haar leven allerlei dingen had gedaan waarvan ze achteraf besefte dat ze die deed om maar dat gevoel van eenzaamheid te ontlopen, “dingen die eigenlijk nadelig voor mij waren.” Ze begon zich vooral af te vragen wanneer eenzaamheid voor de eerste keer toeslaat en wat je daar dan aan kan doen. Met die wetenschap wilde ze andere mensen leren om beter om te gaan met hun eigen eenzaamheid.

Inzicht

Enig dieper inzicht in de menselijke roerselen had ze al dankzij een onvoltooide studie psychologie twintig jaar eerder. Als student kwam ze er ook achter dat ze niet uniek was in haar worsteling met eenzaamheid: “Vooral onder eerstejaars is eenzaamheid enorm. In mijn eerste jaar waren er drie zelfmoorden.” Naderhand deed een mislukt eerste huwelijk haar inzien dat een scheiding mensen ook vaak onderdompelt in eenzaamheid.

Mer à boire

Om eenzaamheid echt te snappen, stortte ze zich nu in de uren dat ze vrij was van de zorg voor haar gezin op het internet, op zoek naar alles wat er maar over dit  onderwerp was gepubliceerd. Rijks: “Inmiddels zitten de meeste resultaten van wetenschappelijk onderzoek op internet achter slot en grendel. Maar voor mij was het toen nog een mer à boire waar ik dankbaar gebruik van heb gemaakt.”

Taboe

Met de informatie die ze achter de pc in haar toenmalige huis in Vlissingen bijeen sprokkelde,  gaf ze in 2004 haar eerste cursus, in de stadsbibliotheek van Middelburg. “Wie zich eenzaam voelt is niet zielig maar moet er zelf wat aan doen”, hield ze de paar mensen voor die er op afkwamen. Rijks: “Het was maar een klein groepje. Mensen moeten voor zo’n cursus een hoge drempel over. Met anderen over je eigen eenzaamheid praten is nog altijd taboe.”

Trigger

In alles wat eenzaamheid veroorzaakt, miste Rijks een gemeenschappelijke factor: “Verlies je je partner, dan vindt men het logisch dat je je eenzaam voelt. Maar veel vrouwen voelen zich na hun eerste bevalling ook eenzaam en wie een nieuwe baan krijgt vaak ook, terwijl dat leuke, gewenste dingen zijn. Hoe leg je dat uit?”  Zo kwam ze op haar patroontheorie: “Iedere keer als er een vertrouwd patroon in je leven verstoord raakt, negatief of positief, is dat een trigger voor eenzaamheid.”

Schokkend

Ze raakte er van overtuigd dat mensen in hun eerste levensjaar wel of niet goed leren omgaan met eenzaamheid. Rijks: “Ik kan het niet hard maken, want het is niet onderzocht. Maar uit  mijn gesprekken met cursisten bleek dat veel van die mensen in hun eerste levensjaar onbewust een traumatische ervaring hadden meegemaakt, bijvoorbeeld het overlijden van de moeder. Door kennelijk een gemis aan troost op dat moment hebben zij die schok toen niet goed verwerkt.” Zelf onderging Rijks als zuigeling een zware operatie, in een tijd dat ziekenhuizen ouders daar nog niet direct bij betrokken.

Zelfzorg

Ze baseert zich op Nederlands en internationaal onderzoek als ze zegt dat twee derde van de volwassenen goed overweg kan met eenzaamheid: “De resterende bijna veertig procent kan dat niet. Dat zijn dus vaak mensen waarbij het volgens mij in het eerste levensjaar misging. Die hebben vaak het gevoel dat ze nu eenmaal altijd eenzaam zijn geweest.”  Ze pleit  voor een aanpak van eenzaamheid bij de “bron” in plaats – zoals nu – in het “eindtraject”. Rijks: “Daarmee leg je de basis voor een betere zelfzorg en voorkom je dat mensen in hun latere leven vereenzamen en depressief worden. Hoe eerder je erbij bent hoe beter.”

Cru

Eenzaamheidsbestrijding is, vindt ze, nu nog teveel het werkterrein van zorg- en welzijn. Rijks: “Cru gezegd komen we als maatschappij nu pas in actie als echt blijkt dat iemand het niet zelf meer kan. Dan sturen we vrijwilligers om die mensen van hun eenzaamheid af te helpen. Maar met regelmatig een bezoekje en een leuk uitje bied je alleen afleiding. Waarmee ik niet wil zeggen dat die organisaties en vrijwilligers nu maar moeten stoppen met wat ze doen. Integendeel, die doen fantastisch werk waar ook niks vanaf mag. Maar waar ik naar toe wil, is dat mensen in een vroeg stadium de kennis hebben om zichzelf te kunnen helpen.”

Verbeterslag

Rijks: “Dus zorg er als overheid voor dat er op school een vak ‘omgaan met jezelf’ komt. En zet eens een stel studenten bij elkaar om te horen wat volgens hen een goede manier is om met eenzaamheid om te gaan. Vraag onderzoekers om praktische tips. En misschien is er in onze opvoeding van kinderen nog een verbeterslag mogelijk, moet er op het consultatiebureau extra aandacht komen voor het belang van verbondenheid. Onderzoek dat eens. Wat weten we nou eigenlijk van eenzaamheid bij kinderen?”

Pionier

Zelf schoolde Rijks zich in de voorbije jaren grondig in neurolinguïstisch programmeren (NLP). De psychologie veegde destijds met deze begin jaren tachtig uit de VS overgewaaide trainingsmethodiek de vloer aan bij gebrek aan wetenschappelijk bewijs. Maar Rijks treedt als “pionier” graag buiten de begane paden en vindt het juist een prima methode: “Met NLP leer je hoe belangrijk het onderbewuste is bij het veranderen van je leven. Daarmee kun je dus juist mensen met eenzaamheidsklachten goed helpen. Wie mijn cursus of training heeft gevolg is ook altijd razend enthousiast.”

Fitness

Dat mensen nog niet voor haar cursus in de rij staan, wijt ze aan dat wie echt last heeft van eenzaamheid de stap naar hulp vragen vaak niet durft te zetten: “Daarom is het zo belangrijk dat we meer te weten komen over eenzaamheid en er meer met elkaar over praten.” Dat dit al steeds meer gebeurt, stemt haar hoopvol: “Twintig jaar geleden ging er nauwelijks iemand naar een fitnessschool en nu bijna iedereen. Ik denk dat het met beter weten hoe je als mens in elkaar zit ook die kant op gaat. Dat is ook mijn doel.”

Door Paul Hazebroek

Meer strijders tegen eenzaamheid 

Lees meer persoonlijke verhalen in de serie Strijders tegen eenzaamheid door Paul Hazebroek.

Lees ook: