Waarom is er juist met kerst extra aandacht voor eenzaamheid?

Rond kerst is er altijd extra aandacht voor het onderwerp eenzaamheid. Voor eenzame mensen in het algemeen en ouderen die alleen thuis zitten met kerstmis in het bijzonder. Hoe komt dat?

Je ziet de aandacht terug in populaire kerstliederen zoals Blue Christmas van Elvis Presley, Lonely this Christmas van Mud en Eenzame kerst van André Hazes.

Laat ik beginnen met het wegnemen van een vooroordeel: alleen wonen en zelfs alleen kerstmis vieren betekent niet automatisch dat iemand eenzaam is. Zoals ik eerder al schreef voelt niet iedereen die alleen is, zich eenzaam. Ook niet met kerst. Bovendien komt eenzaamheid doorgaans voort uit levensgebeurtenissen zoals het verlies van de partner, het verlies van gezondheid, het verlies van een baan en door verhuizingen. In veel liedjes over kerst en eenzaamheid ligt bijvoorbeeld een verbroken of verstoorde liefdesrelatie ten grondslag aan de eenzaamheid. Eenzaamheid kan ook voortkomen uit een gebrek aan bepaalde vaardigheden zoals sociale vaardigheden of zelfredzaamheid1,2. Er is geen reden om aan te nemen dat deze oorzaken van eenzaamheid rond kerst toenemen.

Waarom is er dan juist met kerst zo veel aandacht voor eenzaamheid?

Twee psychologische verschijnselen

De aandacht voor eenzaamheid met kerst komt denk ik voort uit twee psychologische verschijnselen. Ten eerste nemen mensen rond de kerstdagen en het einde van het kalenderjaar mogelijk wat vaker en langer de tijd om te overdenken wat hen het afgelopen jaar is gebeurd en stil te staan bij hun leven in het algemeen. Het is heel normaal om op dergelijke momenten een vergelijking te maken tussen de eigen situatie en die van anderen. Deze vergelijking kan uiteraard zowel positief als negatief uitpakken. Kerstliederen als Do they know it’s Christmas van Band Aid en Happy Xmas (war is over) van John Lennon spelen in op de reflectie die mensen rond deze tijd maken en wijzen op de verschillen tussen de eigen welvarende situatie en oorlogssituaties. Het is ook niet voor niets dat de acties rondom de tsunami in Azië (26 december 2004) en de aardbeving in Haïti (12 januari 2010) de twee meest succesvolle acties van Giro 555 zijn3.

Ten tweede legt de maatschappij rond de kerstdagen mensen op dat het belangrijk is bij hun naasten te zijn. De commercie en de media spelen hier een rol in. Denk maar aan alle gezellige kerstreclames waarin gezinnen of vrienden samen zijn, en aan de televisieprogrammering waarin familieprogramma’s centraal staan. Denk bijvoorbeeld ook aan het nummer Driving home for Christmas waarin Chris Rea een lange weg naar huis afgelegt om bij zijn geliefden te zijn. Kerst wordt geportretteerd als hét familiefeest bij uitstek. Dit stimuleren van een bepaalde beeldvorming heet ‘priming’4. We worden als het ware geprogrammeerd om met kerst familie extra belangrijk te vinden.

Meer met hun eenzaamheid geconfronteerd

Deze beide verschijnselen hebben effect op zowel eenzame als niet-eenzame mensen. Eenzame mensen die hun leven overdenken, voor wie de vergelijking met anderen negatief uitpakt en die ‘geprimed’ worden om bij hun naasten te willen zijn, worden rond kerst mogelijk meer dan op andere momenten in het jaar met hun eenzaamheid geconfronteerd. Zo zullen weduwen wellicht vaker aan hun overleden partner terugdenken. De eenzaamheid doet dan mogelijk extra veel pijn. Eenzaamheid komt hierdoor niet vaker voor, maar staat bij eenzame mensen wel meer op de voorgrond.

Niet-eenzame mensen zien rond kerst dat zij ‘beter af zijn’ dan anderen en dat ook nog eens in een tijd waarin je ‘geprimed’ bent om bij je naasten te zijn. Zij gunnen anderen hetzelfde als henzelf en zijn daardoor meer begaan met eenzame mensen dan op andere momenten in het jaar. Dit maakt dat er extra aandacht is voor eenzaamheid in de media en bij aangeboden activiteiten met als doel eenzaamheid tegen te gaan. Overigens kan deze goedbedoelde meelevendheid een selffulfilling prophecy creëren, waarbij eenzame mensen gaan geloven dat zij met kerst extra ‘zielig’ zijn, hetgeen het probleem van eenzaamheid kan versterken4,5.

Deze verschijnselen hebben overigens naast op eenzaamheid ook hun weerslag op andere problemen. Depressiecijfers stijgen jaarlijks rond de kerstdagen en het aantal zelfmoordpogingen neemt gestaag toe6.

Ook na de kerst aandacht voor eenzaamheid

Gevoelens van eenzaamheid kunnen rond de kerstdagen versterkt worden. Dat doen we zelf – mensen die zelf last hebben van eenzaamheidsgevoelens en anderen die meeleven. Eenzaamheid lijkt daarom met de kerst een groter probleem dan op andere momenten in het jaar. Maar laten we ook na kerst, als de dagen nog steeds donker zijn, aandacht voor de eenzamen houden. Want die eenzaamheid is er dan evenzeer.

Eric Schoenmakers, 19 december 2014

Op basis van wetenschappelijk onderzoek bespreekt dr. Eric Schoenmakers maandelijks een aan eenzaamheid gerelateerd onderwerp. Schoenmakers promoveerde in oktober 2013 op het onderwerp ‘eenzaamheid’ aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is auteur van het boek Coping with Loneliness. Momenteel is Schoenmakers onder andere werkzaam als docent Toegepaste Gerontologie aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven.

Lees meer blogs van Eric Schoenmakers

 

Literatuur:

  1. De Jong Gierveld J. A review of loneliness: Concept and definitions, determinants and consequences. Reviews in Clinical Gerontology. 1998; 8: 73-80.
  2. Pinquart M, Sörensen S. Influences on loneliness in older adults: A meta-analysis. Basic & Applied Social Psychology. 2001; 23: 245-66.
  3. Giro 555 Samenwerkende hulporganisaties. Eerdere acties. http://giro555.nl/eerdere-acties/. Geraadpleegd op 2 december 2014.
  4. Hilton JL. Von Hippel W. Stereotypes. Annual Review of Psychology. 1996; 47: 237-271.
  5. Merton RK. The self-fulfilling prophecy. Antioch Review. 1948; 8: 193-210.
  6. Williams RB. Why people get depressed at Christmas. http://www.psychologytoday.com/blog/wired-success/201011/why-people-get-depressed-christmas. Geraadpleegd op 2 december 2014.