Verschillende gevolgen van eenzaamheid en sociaal isolement

‘Eenzaamheid’ en ‘sociaal isolement’, deze termen worden vaak door elkaar gebruikt alsof het om hetzelfde gaat. Maar het zijn twee verschillende problemen met eigen kenmerken en gevolgen. Zorg dat je de verschillen goed kent!

Want voor de bestrijding van eenzaamheid en sociaal isolement is het belangrijk het verschil te kennen. Immers: hoe wil je een probleem bestrijden zonder dat je precies weet wat dat probleem is?

Ter vergelijking: verkoudheid en griep zijn niet hetzelfde en ze worden niet hetzelfde behandeld. In deze column licht ik het verschil tussen beide begrippen toe aan de hand van de bekende definities. Vervolgens illustreer ik dat beide verschijnselen ook verschillen in de invloed die zij hebben op de levens van mensen.

Eenzaamheid

De definitie van eenzaamheid is: het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde sociale relaties1. Deze definitie kent een aantal belangrijke elementen:

  • Ten eerste gaat het om een subjectieve ervaring; eenzaamheid is een gevoel. Dat betekent dat relatiestandaarden belangrijk zijn: waar de één tevreden mee is, kan voor de ander te weinig zijn.
  • Eenzaamheid is per definitie een onplezierig, ontoelaatbaar gevoel en dus anders dan alleen zijn, wat ook als plezierig kan worden ervaren.
  • Ten derde gaat het bij eenzaamheid om bepaalde relaties. Iemand kan eenzaam zijn omdat hij een bepaald type relatie (een partner, een vriend, een buur) mist. Andere typen relaties kunnen gewoon in het netwerk aanwezig zijn.
  • Tot slot kan het bij eenzaamheid gaan om kwantiteit én kwaliteit van relaties. Niet alleen om hoeveelheid, maar ook om diepgang.

Sociaal isolement

De definitie van sociaal isolement is: het ontbreken van ondersteunende relaties in het persoonlijke leven. Het gaat dan om persoonlijke relaties met familie, vrienden en bekenden waar mensen in geval van nood op terug kunnen vallen2. De definitie levert de volgende kenmerken op:

  • Sociaal isolement is een objectief gegeven. Door het aantal ondersteunende relaties te tellen kun je bepalen of iemand sociaal geïsoleerd is. Dit is anders dan eenzaamheid, dat een gevoel betreft.
  • In tegenstelling tot eenzaamheid kunnen mensen sociaal isolement ook als prettig ervaren. Dat zal niet in alle gevallen zo zijn, maar binnen de grenzen van de definitie is het mogelijk.
  • Bij sociaal isolement zijn relaties onderling uitwisselbaar; de ondersteuning kan vanuit verschillende relaties komen. Bij eenzaamheid kan het gemis van één bepaalde relatie problematisch zijn, ondanks de aanwezigheid van andere relaties.
  • Tot slot kent sociaal isolement één bepaalde kwaliteitsnorm in een relatie, namelijk dat die ondersteunend dient te zijn. Bij eenzaamheid wordt kwaliteit in relaties ruimer gezien.

Verschillen eenzaamheid en sociaal isolement

Schematisch zien de verschillen er zo uit:

Eenzaamheid

Sociaal isolement

Subjectief: een gevoel

Objectief: meetbaar

Per definitie onprettig

Kan ook als prettig worden ervaren

Kan specifieke relaties betreffen

Relaties zijn onderling uitwisselbaar

Kwantiteit en kwaliteit van relaties in ruime zin

Kwaliteitsnorm: ondersteunend

Gevolgen eenzaamheid vs. gevolgen sociaal isolement

Dat het verschil tussen eenzaamheid en sociaal isolement meer is dan een papieren tijger blijkt wanneer we naar de gevolgen kijken. In recent onderzoek is gezocht naar een relatie tussen beide verschijnselen en het optreden van het beginstadium van dementie bij ouderen in Nederland. Uit dit onderzoek blijkt dat gevoelens van eenzaamheid gerelateerd zijn aan het beginstadium van dementie, maar sociaal isolement niet. Dit betekent dat eenzamen een verhoogd risico lopen op dementie, maar sociaal geïsoleerden niet3.

Een ander voorbeeld betreft een onderzoek uit 2013 naar de relatie tussen eenzaamheid en sociaal isolement en de kans op overlijden bij ouderen. Uit eerdere onderzoeken bleek dat zowel eenzaamheid als sociaal isolement een grotere kans op overlijden met zich meebracht. Echter, uit dit onderzoek blijkt dat sociaal isolement wél een direct effect heeft op de overlijdenskans bij ouderen, waar bij eenzaamheid enkel een indirect effect geldt. Dat wil zeggen dat eenzaamheid leidt tot bijvoorbeeld een verminderd welzijn of ongezondheid, wat vervolgens leidt tot een hogere overlijdenskans4.

Meervoudige problematiek

Natuurlijk komt sociaal isolement en eenzaamheid voor een deel bij dezelfde mensen voor. Dan kun je spreken van een meervoudige problematiek. Maar beide verschijnselen kunnen ook afzonderlijk voorkomen. Het is belangrijk dat we eenzaamheid en sociaal isolement niet over één kam scheren. Dan zouden we geen recht doen aan de eigenheid van ieder verschijnsel. En dat frustreert het vinden van oplossingen.

Eric Schoenmakers, 27 november 2014

Op basis van wetenschappelijk onderzoek bespreekt dr. Eric Schoenmakers maandelijks een aan eenzaamheid gerelateerd onderwerp. Schoenmakers promoveerde in oktober 2013 op het onderwerp ‘eenzaamheid’ aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is auteur van het boek Coping with Loneliness. Momenteel is Schoenmakers onder andere werkzaam als docent Toegepaste Gerontologie aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven.

Lees meer blogs van Eric Schoenmakers

 

Literatuur:

  1. De Jong Gierveld J. Eenzaamheid: Een meersporig onderzoek. Deventer: Van Loghum Slaterus, 1984.
  2. Machielse A. Onkundig en onaangepast. Een theoretisch perspectief op sociaal isolement. Utrecht: Jan van Arkel.
  3. Holwerda TJ. e.a. Feelings of loneliness, but not social isolation, predict dementia onset: Results from the Amsterdam Study of the Elderly (AMSTEL). Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry. 2014; 85: 135-142.
  4. Steptoe A, Shankar A, Demakakos P, Wardle J. Social isolation, loneliness and all-cause mortality in older men and women. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 2013; 110: 5797-5801.