Selectie, optimalisatie en compensatie: wat Arthur Rubinstein ons kan leren over omgaan met eenzaamheid

Hoe werkt dit psychologisch model voor eenzaamheid?

Begin jaren negentig introduceerde het psychologenechtpaar Baltes een model waarin selectie, optimalisatie en compensatie (SOC-model) de essentiële strategieën zijn voor het op peil houden van welbevinden bij ouder worden.1,2,3. Het wordt veel gebruikt in actuele wetenschappelijke artikelen. Toppianist Arthur Rubinstein gebruikte het, onbewust, al (zie kader onderaan). In dit artikel wil ik het model toelichten en relateren aan omgaan met eenzaamheid.

Succesvol ouder worden

Baltes en Baltes beschrijven dat ‘succesvol ouder worden’ samenhangt met een gevoel van compleetheid. Omdat het lichamelijk functioneren met de leeftijd achteruitgaat, moeten mensen andere manieren zoeken om deze compleetheid te (blijven) realiseren. Baltes en Baltes omschrijven dat het gevoel van succesvol ouder worden afhangt van de verhouding tussen ‘gains’ en ‘losses’ in het leven. Om deze verhouding in hun voordeel om te laten slaan, gebruiken mensen drie strategieën: ‘selectie’, ‘optimalisering’ en ‘compensatie’.

Selectie van doelen

Mensen willen iets bereiken in het leven. Ze stellen zichzelf doelen om zich compleet te voelen. Deze doelen zijn niet voor iedereen hetzelfde. Bij het ouder worden veranderen onze doelen, soms door onze eigen keuze en soms door keuzes die door verlieservaringen voor ons gemaakt worden. In Tabel 1 worden verschillende uitwerkingen genoemd die vallen onder ‘selectie’. In het omgaan met eenzaamheid zijn deze uitwerkingen ook toepasbaar. Zo kunnen eenzame mensen hun prioriteiten of standaarden op sociaal vlak veranderen, waardoor de eenzaamheid draaglijker wordt of kunnen ze focussen op specifieke contacten die meer van belang zijn dan anderen.

Optimalisatie als middel

De doelen die mensen zichzelf stellen om zich compleet te voelen veranderen met de leeftijd. Soms worden ze complexer, soms gewoon anders. In het licht van een fysieke achteruitgang wordt het realiseren van doelen (in sommige gevallen) complexer. Om toch onze doelen te bereiken, hebben we verschillende middelen tot onze beschikking. Wanneer we onszelf als doel stellen eenzaamheid te voorkomen of om beter om te gaan met onze eenzaamheid, kunnen we aandacht, energie en tijd gebruiken als middel om te investeren in onszelf, onze eigen vaardigheden en in onze relatie met anderen. In sommige gevallen veronderstelt dit dat we onszelf nieuwe vaardigheden aan moeten leren.

Compensatie voor verlies aan middelen

Compensatie gebruiken we als een bepaald middel niet meer of in mindere mate voor handen is. Een manier om dit te doen is om (nog) meer aandacht, energie of tijd te besteden aan het realiseren van een bepaald doel. Ook nieuwe of tot dan toe ongebruikte vaardigheden of hulpbronnen kunnen worden gebruikt. In het kader van eenzaamheid, is het belangrijk om te vermelden dat bepaalde hulpmiddelen, zoals digitale communicatie, mogelijk kunnen bijdragen aan het compenseren van een verlies aan andere middelen, zoals mobiliteit.

Tabel 1: Uitwerkingen van selectie, optimalisatie en compensatie

Selectie (van doelen)

Optimalisatie

Compensatie

  • Hiërarchie van doelen veranderen
  • Doelen in een andere context zien
  • Focussen op de belangrijkste doelen
  • Nieuwe doelen zoeken
  • Standaarden veranderen
  • Energie/ inspanning
  • Tijd investeren
  • Vaardigheden meer oefenen
  • Nieuwe vaardigheden aanleren
  • Succesvolle anderen nadoen
  • Ongebruikte vaardigheden of hulpbronnen inzetten
  • Nieuwe vaardigheden aanleren
  • Succesvolle anderen die compenseren nadoen
  • Externe hulpbronnen gebruiken.
  • Therapeutische interventie

Niet alleen voor ouderen

Selectie, optimalisatie en compensatie worden beschreven in het licht van ‘succesvol oud worden’ maar zijn strategieën die niet alleen door oudere mensen gebruikt worden. Echter, deze strategieën geven weer hoe ouderen er in slagen voor zichzelf ‘succesvol oud’ te worden, ondanks een lichamelijke achteruitgang. Wanneer het gaat om omgaan met eenzaamheid, zijn deze strategieën bruikbaar door mensen van alle leeftijden, hoewel niet iedere uitwerking een-op-een toepasbaar is op het verschijnsel eenzaamheid en op ieder individu

Omgaan met eenzaamheid

Het is belangrijk om ons te realiseren dat sociale doelen, zoals het voorkomen van of omgaan met eenzaamheid niet altijd de belangrijkste doelen voor mensen zijn. De theorie van Baltes en Baltes gaat over ‘succesvol ouder worden’, hetgeen veel breder is dan enkel het verschijnsel eenzaamheid. Maar deze drie strategieën bieden wel openingen in het nadenken over omgaan met eenzaamheid.

Zelf of als organisatie dit gebruiken

Wanneer je zelf eenzaamheid ervaart, kun je bewust of onbewust een of meer van de genoemde uitwerkingen gebruiken. Organisaties die te maken hebben met eenzame mensen kunnen nagaan in hoeverre zij selectie, optimalisatie en compensatie gebruiken om mensen te helpen omgaan met hun eenzaamheid en of zij hun dienstverlening niet dusdanig willen inrichten dat meer strategieën gebruikt worden.

Arthur Rubinstein

Een beroemde illustratie van selectie, optimalisering en compensatie is een interview dat pianist Arthur Rubinstein gaf over hoe zijn pianospel zo virtuoos bleef, ondanks zijn gevorderde leeftijd. Rubinstein legt uit dat hij naar mate zijn leeftijd vorderde steeds minder stukken is gaan spelen (selectie) en ook steeds meer is gaan oefenen (optimalisatie). Wanneer de interviewer vraagt hoe het kan dat hij zo snel en virtuoos kan blijven spelen, antwoordt Rubinstein dat hij voor de snelle stukken, die zijn spel kenmerken, bewust vertraagt, zodat het snelle deel nog altijd even snel lijkt als voorheen (compensatie).

Eric schoenmakers

Literatuur

  • 1. Baltes PB, Baltes MM. Psychological perspectives on successful aging: The model of selective optimization with compensation. In PB Baltes and MM Baltes: Successful aging: Perspectives from the behavioural sciences. 1990: 1-34.
  • 2. Baltes PB. On the incomplete architecture of human ontogeny. Selection, Optimization, and compensation as foundation of development theory. American Psychologist. 1997; 52: 366-380.
  • 3. Baltes PB, Smith J. New Frontiers in the future of ageing: From successful aging of the young old to the dilemmas of the fourth age. Gerontology. 2003; 49: 123-135