Iedere levensfase zijn eigen eenzaamheid

Een gesprek heeft mij onlangs bijzonder aan het denken gezet over de relatie tussen eenzaamheid en de levenslooptheorie. In dit artikel een kleine hypothese.

Regelmatig zoekt er iemand contact met mij om te praten over eenzaamheid. Ik ga daar doorgaans graag op in. De een wil meer informatie over het onderwerp eenzaamheid, de ander wil zijn ideeën over activiteiten of interventies met mij delen om na te gaan wat ik daarvan denk. Zo sprak ik iemand die een interventie ontwikkelt met een psychologische insteek. De gedachte is dat de oorzaak van eenzaamheid niet per se in het heden ligt, maar mogelijk in je verleden. Heeft iedere levensfase zijn eigen oorzaak van eenzaamheid?

Levensfase en eenzaamheid beeld

Eenzaamheid is deel van het leven. Daar waren mijn gesprekspartner en ik het snel over eens. Eenzaamheid is ook iets dat mensen van alle leeftijden treft, hoewel sommige leeftijdscategorieën (jongeren en ouderen) een groter risico lopen1. Dat mensen van verschillende leeftijden risico lopen op eenzaamheid, wil niet zeggen dat de oorzaken en belevenis van eenzaamheid in alle levensfasen gelijk is.

Levenslooptheorie

Volgens de levenslooptheorie van Erik Erikson2,3 doorloopt een mens in zijn ontwikkeling een acht levensfasen (zie onderstaande tabel). Iedere fase staat in het teken van een conflict, dat op positieve wijze dient te worden opgelost voordat het individu door kan naar de volgende fase. Het doorlopen van een fase resulteert in een bepaalde deugd. De meeste mensen slagen erin de levensfasen goed te doorlopen, maar soms blijft een individu in een fase steken.

Levensfase

Leeftijd

Conflict

Deugd

Zuigelingenfase

Tot 18 maanden

Vertrouwen vs. fundamenteel wantrouwen

 

Hoop

Peuterleeftijd

18 maanden – 3 jaar

Autonomie vs. schaamte/twijfel

 

Wil

Kleuterleeftijd

3 – 5 jaar

Initiatief vs. schuldgevoel

Doelgerichtheid

Basisschoolleeftijd

6 – 12 jaar

Vlijt vs. minderwaardigheid

Competentie

Adolescentie

12 – 18 jaar

Identiteit vs. identiteitsverwarring

Trouw

Vroege volwassenheid

18 – 35 jaar

Intimiteit vs. isolement

Liefde

Middelbare volwassenheid

35 – 55/65 jaar

Generativiteit vs. stagnatie

Zorg

Late volwassenheid

55/65 jaar – overlijden

Ego-integriteit vs. wanhoop

Wijsheid

We weten dat eenzaamheid samenhangt met veranderingen in het leven4. In iedere levensfase verandert de mens. Het conflict waar Erikson op doelt, kan zo een aanleiding zijn voor gevoelens van eenzaamheid. Als dat zo is, dan betekent dit dat de oorzaak én de oplossing van eenzaamheid ligt in de oplossing van het conflict. Een paar voorbeelden:

  • In de zuigelingenfase moet een mens vertrouwen ontwikkelen. Lukt dat niet, dan raakt hij onthecht wat resulteert in een fundamenteel wantrouwen. Dit wantrouwen kan (op latere leeftijd) leiden tot moeilijkheden in het aangaan van sociale relaties en dus eenzaamheid.
  • In de basisschoolleeftijd moet de mens vertrouwen in eigen kunnen ontwikkelen. Leert de mens dit niet, dan voelt hij zich minderwaardig. We weten dat eenzaamheid samenhangt met gevoelens van minderwaardigheid4.
  • In de vroege volwassenheid leert de mens een wederkerige en intieme relatie opbouwen. Komt de mens hier niet uit zijn conflict, raakt hij in isolement.
  • In de late volwassenheid (55/65 jaar tot de dood) ontwikkelt de mens wijsheid. De mens kijkt terug op zijn bestaan en beschouwt wat hij geleerd heeft. Evalueert hij dit positief, dan ontwikkelt hij ‘ego-integriteit’ en wijsheid. Lukt dit niet, dan raakt hij in wanhoop. Het is niet moeilijk voor te stellen dat deze wanhoop kan leiden tot eenzaamheid.

Conclusie

De geschetste relatie tussen eenzaamheid en levenslooptheorie is slechts een hypothese. Er is bij mijn weten geen onderzoek beschikbaar dat deze relatie heeft uitgediept. Maar als blijkt dat deze relatie bestaat, heeft dat gevolgen voor hoe we moeten denken over activiteiten en interventies met betrekking tot eenzaamheid. Wanneer eenzaamheid in verschillende levensfasen een andere oorzaak of achtergrond heeft, dienen interventies ook op deze oorzaak en deze levensfase te worden afgestemd.

Eric Schoenmakers

Literatuur

  1. Dykstra PA. Older adult loneliness: Myths and realities. European Journal of Ageing. 2009; 6: 91-100.
  2. Erikson, EH. Identity: Youth and Crisis. New York: WW Norton & Company, 1968
  3. Info.nu. Acht levensfasen/ontwikkelingsfasen van de mens: Erikson. http://mens-en-samenleving.infonu.nl/psychologie/34088-acht-levensfasenontwikkelingsfasen-van-de-mens-erikson.html
  4. De Jong Gierveld J. A review of loneliness: Concept and definitions, determinants and consequences. Reviews in Clinical Gerontology. 1998; 8: 73-80