Eenzaamheid oplossen: heb oog voor de emoties van mensen

Werkloosheid kan voor de een eenzaamheid met zich meebrengen, terwijl een ander door werkloosheid geen eenzaamheid ervaart. Vergelijkbare omstandigheden kunnen voor mensen verschillende gevolgen hebben. Hoe komt dat? En wat kun je als hulpverlener met dat gegeven?

De ‘coping and appraisal theory’ waarvan Richard Lazarus¹ de grondlegger is, biedt antwoord.

Coping and appraisal theory

‘Coping’ is het omgaan met een stressvolle situatie. Zoals eenzaamheid. Wanneer we in een stressvolle situatie geraken, is het eerste dat we doen inschatten (de ‘primary appraisal’) wat de stress voor ons betekent en of de stress hoort bij het doel dat de situatie veroorzaakt heeft. Ofwel, eerst hangen we een gewicht aan wat ons overkomt. Wanneer we ons eenzaam voelen, kunnen we dat sterk benadrukken, maar we kunnen het ook wegwuiven als niet-relevant. Daarna vragen we ons af hoe het stressvolle aansluit bij het doel dat we voor ogen hebben. Soms is eenzaamheid een neveneffect van een groter doel, zoals rouwverwerking of slagen in een andere leefomgeving. Bij het omgaan met een stressvolle situatie is het relevant wanneer je weet dat de situatie ‘normaal’ of ‘gewenst’ is, of dat die dat niet is.

Vervolgens maken we een tweede inschatting (de ‘secundary appraisal’) over de oplosbaarheid van de stressvolle situatie. Die bestaat uit twee elementen: verantwoordelijkheid en ons persoonlijke vermogen met de situatie om te gaan. Wie zichzelf voor zijn eenzaamheid verantwoordelijk acht, zal eerder in actie komen dan iemand die de verantwoordelijk buiten zichzelf legt. Het tweede element betreft het potentieel voor ‘coping’ dat we zien (de ‘coping options’). In sommige gevallen ligt de oplossing voor de eenzaamheid voor de hand, terwijl we in andere gevallen geen enkele uitweg zien. Alle opties zijn manieren van coping, ongeacht of ze positief of negatief uitpakken.

Eenzaamheid probleemgericht of emotiegericht oplossen?

Coping options worden doorgaans gecategoriseerd in twee categorieën: ‘probleemgerichte coping’ en ‘emotiegerichte coping’. Probleemgerichte coping refereert aan alle acties die genomen kunnen worden om het probleem te bestrijden. Emotiegerichte coping refereert aan alle acties die genomen kunnen worden om de impact van het probleem te verminderen, zonder daarbij het probleem te bestrijden. In de loop der jaren zijn er tal van ‘coping options’ geïdentificeerd. De hoeveelheid literatuur over dit onderwerp is dan ook enorm.

Vertaald naar eenzaamheid zijn de probleemgerichte coping options alle acties die direct gericht zijn op het verminderen van eenzaamheid. Denk aan deelname aan interventies, eropuit gaan om mensen te ontmoeten of een oude bekende opbellen om bij te praten. Emotiegerichte coping options richten zich op het beheersbaar maken van de eenzaamheid, denk aan vergelijkingen maken met de situaties van anderen, jezelf overtuigen dat het niet zo erg is en gewoon doorgaan zonder verder na te denken over je eenzaamheid.

In een eigen onderzoek² heb ik onderzocht welke van deze twee strategieën ouderen wensen te hanteren, mochten ze eenzaam worden. De ouderen antwoorden dat ze veel waarde hechten aan emotiegerichte coping. Eerst de verwachtingen op orde brengen en daarna pas werken aan contacten, is hun boodschap. Dit staat in contrast tot de probleemgerichte coping waar hulpverlening zich doorgaans op richt.

Aandacht voor complexiteit eenzaamheid nodig

Door op deze manier te kijken naar het omgaan met eenzaamheid, komt wederom de complexiteit van dit verschijnsel naar voren. Omgaan met een stressvolle situatie als eenzaamheid is een ingewikkeld psychologisch proces, waarbij verschillende afwegingen – ‘appraisals’ – een rol spelen. Juist omdat het proces zo ingewikkeld is, moeten we hier aandacht voor hebben en mensen die met eenzaamheid kampen helpen bij het doorlopen van dit proces. In het bestrijden van eenzaamheid worden mensen vooral begeleid in probleemgerichte coping. Begeleiding in emotiegerichte coping komt minder vaak voor. Daar moet meer aandacht voor komen. Dat betekent dat hulpverleners niet direct op zoek moeten naar oplossingen, maar oog moeten hebben voor de emoties van mensen.

Eric Schoenmakers, 10 april 2015

 

Op basis van wetenschappelijk onderzoek bespreekt dr. Eric Schoenmakers maandelijks een aan eenzaamheid gerelateerd onderwerp. Schoenmakers promoveerde in oktober 2013 op het onderwerp ‘eenzaamheid’ aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is auteur van het boek Coping with Loneliness. Momenteel is Schoenmakers onder andere werkzaam als docent Toegepaste Gerontologie aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven.

Lees meer blogs van Eric Schoenmakers


Literatuur

  1. Lazarus RS, Folkman S. Stress, appraisal and coping. New York: Springer, 1984.
  2. Schoenmakers EC, Van Tilburg TG, Fokkema T. Coping with loneliness: What do older adults suggest. Aging & Mental Health. 2012; 16: 353-360.