Eenzaamheid om jezelf te beschermen: de evolutionaire kijk op eenzaamheid

Voor het voortbestaan van de mensheid is het enorm belangrijk dat we ons eenzaam kunnen voelen. Eric Schoenmakers bespreekt Amerikaans onderzoek dat een evolutionaire blik op eenzaamheid werpt. ‘Mensen veiligheid bieden is essentieel.’

Vorige maand schreef ik een column over de existentiële benadering van eenzaamheid en hoe deze zich verhoudt tot de doorgaans gebruikte cognitieve benadering. Deze maand gaat mijn column over een derde benadering, namelijk de evolutionaire. Op basis van het onderzoeksreview artikel van Cacioppo, Cacioppo en Boomsma Evolutionary Mechanisms for Loneliness zal ik uitleggen hoe zij eenzaamheid als deel van de menselijke evolutie zien.

Evolutie en eenzaamheid

Om de evolutionaire kijk op eenzaamheid goed te begrijpen is enig begrip van de evolutietheorie nodig. De evolutieleer, waarvan Charles Darwin een van de grondleggers was, biedt een verklaring voor de ontwikkeling van het leven op aarde. De evolutie opereert over een grote tijdspanne; het is geen wendbaar proces. Dit maakt dat een organisme generatieslang niet verandert en dat gedrag dat generaties terug functioneel was nog steeds voortbestaat, ondanks dat het in het heden de functionaliteit mogelijk verloren heeft.

Volgens de evolutionaire kijk op eenzaamheid, speelt eenzaamheid een rol in de ontwikkeling van de mensheid. Evenals de cognitieve en existentiële benadering stelt de evolutionaire benadering dat eenzaamheid een negatief gevoel betreft. Dit negatieve gevoel omvat ‘ongelukkigheid’, maar vooral ‘onveiligheid’. Om zich veilig te voelen heeft de mens als sociale soort anderen om zich heen nodig. In groepen zijn we immers minder kwetsbaar voor gevaren en kunnen we taken verdelen die onze kans op overleven groter maken. Wanneer mensen zich eenzaam voelen, zullen ze proberen hun leven anders in te richten om hun situatie veiliger aan te laten voelen.

Contact zoeken

De wetenschappers Cacioppo, Cacioppo en Boomsma zien eenzaamheid dus als een afweermechanisme dat maakt dat mensen veiligheid voor zichzelf creëren. Eenzame mensen kunnen dit doen door contact met anderen te zoeken. Daarbij is het niet enkel de aanwezigheid van anderen die maakt dat mensen niet eenzaam zijn, maar is de kwaliteit van het contact belangrijk. Mensen zijn in staat tot bedrog en tot het veranderen van verbindingen. Je moet ervan op aan kunnen dat nieuwe contacten veiligheid bieden. Ter vergelijking, het gevoel van honger geeft als reactie dat we moeten eten, maar niet alles wat we kunnen eten, is goed voor ons. Van bepaald voedsel worden we ziek of erger. Zo is het eigenlijk ook met relaties. Eenzaamheid maakt dat we contact zoeken, maar niet alle contacten volstaan.

Een tweede manier waarop eenzame mensen veiligheid creëren, is door zelf extra waakzaam te zijn. Eenzame mensen zijn gevoeliger voor negatieve stimuli. Zij hebben extra aandacht voor negatieve en potentieel gevaarlijke aspecten. Deze houding biedt een verklaring voor onderzoeksresultaten waarin eenzame mensen als minder sociaal vaardig en geschikt als vriend worden gezien. In de ogen van anderen zijn eenzame mensen wellicht ‘zwartkijkers’. Dit ‘zwartkijken’ hebben eenzame mensen nodig om zichzelf te beschermen.

Je eigenschappen: genotypes en fenotypes

Als we ervan uitgaan dat eenzaamheid een rol speelt in de evolutie van mensen, is eenzaamheid dan ook genetisch overdraagbaar? Om deze vraag te beantwoorden, is het belangrijk het verschil te weten tussen genotypes en fenotypes. Een genotype betreft alle eigenschappen die een organisme van de ouders geërfd heeft. Een fenotype betreft de waarneembare eigenschappen. Twee ouders met donkere ogen (fenotype) kunnen een kind krijgen met blauwe ogen. Blijkbaar hebben de ouders aanleg voor blauwe ogen in hun genotype, maar komt dit niet naar voren in hun fenotype. Evengoed kunnen er in je fenotype uitingen zijn die je in je genotype niet bezit. Zo kun je bijvoorbeeld een ziekte oplopen waarvoor je geen aanleg hebt, of kun je leren om je op een bepaalde manier te gedragen.

Genetisch onderzoek onder tweelingen laat zien dat eenzaamheid in zekere mate erfelijk is. Mensen met dezelfde genen – tweelingen – lijken op elkaar qua eenzaamheid, ook wanneer hun leefomstandigheden heel anders zijn. Het effect van de genen op eenzaamheid (genotype) is echter beperkt en eenzaamheid wordt dan ook eerder gezien als een fenotype. We weten dat eenzaamheid in bepaalde situaties vaak of juist minder vaak voorkomt. In grote, onbekende groepen voelen we ons onveilig en eenzaam, denk bijvoorbeeld aan middelbare scholieren die de overstap maken naar hogeschool of universiteit. Wanneer we ons binden aan iemand, dan voelt dat veilig, denk bijvoorbeeld aan mensen die getrouwd zijn. Dit zijn voorbeelden van mechanismes die al eeuwenlang zo werken. Onze hersenen functioneren op dusdanige wijze dat dit soort situaties een reactie bij ons oproept, waardoor we het fenotype van ‘eenzaam’ of juist ‘niet eenzaam’ laten zien.

Conclusie

Volgens de evolutionaire kijk op eenzaamheid heeft eenzaamheid een positieve functie in het voortbestaan van de mensheid. Het is een afweermechanisme dat maakt dat we onszelf beschermen wanneer we ons onveilig voelen. Deze manier van denken maakt duidelijk dat eenzaamheid intrinsiek verbonden is met de menselijke natuur. Het streven naar ‘eenzaamheid oplossen’ is daarmee tegennatuurlijk. Wanneer we de mensheid haar eenzaamheid zouden afnemen, zou ze zich minder goed kunnen beschermen. Op individueel niveau kan eenzaamheid wel bestreden worden. Volgens de evolutionaire kijk op eenzaamheid is het bieden van veiligheid hierbij essentieel.

Eric Schoenmakers, 26 februari 2015

Op basis van wetenschappelijk onderzoek bespreekt dr. Eric Schoenmakers maandelijks een aan eenzaamheid gerelateerd onderwerp. Schoenmakers promoveerde in oktober 2013 op het onderwerp ‘eenzaamheid’ aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is auteur van het boek Coping with Loneliness. Momenteel is Schoenmakers onder andere werkzaam als docent Toegepaste Gerontologie aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven.

Lees meer blogs van Eric Schoenmakers


Literatuur

Tekst in zijn geheel gebaseerd op: Cacioppo JT, Cacioppo S, Boomsma DI. Evolutionary mechanisms for loneliness. Cognition and Emotion. 2014; 28: 3-21.