Een goed gesprek over eenzaamheid

Regelmatig betoog ik dat bijna iedereen het gevoel van eenzaamheid uit eigen ervaring kent. Zelf voel ik me ook wel eens eenzaam. Maar praten over mijn eigen eenzaamheid? Dat doe ik bijna nooit, u wel? En toch is het gesprek over eenzaamheid belangrijk. Te vaak durven we niet te praten over wat ons dwarszit, luisteren we slecht naar anderen of vervallen we in het verzinnen van goedbedoelde, maar niet-passende oplossingen. Hoe kunnen we het gesprek over eenzaamheid beter aangaan met elkaar?

beeld gesprek eenzaamheid

Waarom mensen niet over eenzaamheid praten

Er zijn twee belangrijke redenen waarom mensen niet praten over eenzaamheid. Ten eerste omdat het een ingewikkeld onderwerp is. Eenzaamheid is een heel persoonlijk en complex gevoel. Dit maakt dat je eenzaamheid niet zomaar met iedereen wilt bespreken en dat het niet ‘even tussendoor’ kan. Ten tweede rust er een taboe op het onderwerp eenzaamheid (Lees ook dit blog over het stereotype eenzaamheid). Eenzaam wordt in de samenleving vaak gezien als iets dat je niet ‘mag’ zijn. Mensen praten niet over hun eenzaamheid omdat ze bang zijn voor negatieve reacties. Desondanks verwachten we wel van onze cliënten, patiënten, wijkbewoners en eenzame mensen om ons heen dat ze er met anderen over in gesprek gaan. Gegeven de complexiteit van het onderwerp en het taboe dat erop rust, vind ik het niet gek dat hen dat niet zomaar lukt.

Waarom het belangrijk is dat wel te doen

schema eenzaamheid doorbreken stappenIn dit blog besprak ik al een verwerkingsmodel voor het omgaan met eenzaamheid1. (Zie ook de afbeelding hiernaast.) De kern van dit model is dat mensen in het succesvol omgaan met eenzaamheid een aantal stappen moeten doorlopen. Dat begint bij bewustwording van het probleem en gaat door tot evaluatie van de genomen acties. Veel mensen doorlopen de fasen van een dergelijk model zelfstandig. Zij lossen hun eigen problematiek daarmee op of leren hier beter mee omgaan.

Er zijn ook mensen die er niet in slagen zelfstandig hun eenzaamheid te doorbreken. Zij hebben hulp nodig in het doorlopen van de stappen. Om deze hulp te krijgen moet er over eenzaamheid een gesprek gevoerd worden. Dat gesprek is bij alle fasen in meer of mindere mate van belang. Zo is het benoemen van de eigen eenzaamheid, hoe dat voelt en waarmee het samenhangt belangrijk om een passende manier van omgaan met eenzaamheid te vinden. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor het bespreken van de opties die er zijn om met eenzaamheid om te gaan. Mensen kunnen verdieping zoeken in bestaande relaties, contacten van vroeger ophalen, prioriteiten opnieuw afwegen of deelnemen aan een bepaalde activiteit. Wat ze ook doen, het is belangrijk dat het gedrag aansluit bij de problematiek en om dat te achterhalen moet een gesprek over die problematiek plaatsvinden.

Praten over eenzaamheid

Communicatie kent altijd (minimaal) twee kanten, een zender en een ontvanger. In gesprek gaan betekent dan ook dat de eenzame persoon moet kunnen en durven praten over eenzaamheid, maar ook dat de ontvanger in staat moet zijn om goed te luisteren. Te vaak hoor ik voorbeelden van eenzame mensen die ervaren dat de ander geen tijd voor hen heeft of het gesprek afkapt door met goedbedoelde voorstellen voor oplossingen te komen. Soms hebben mensen het nodig dat er gewoon iemand naar hen luistert, zonder meteen te oordelen of op te lossen.

Steeds meer organisaties komen er achter dat zij – hun medewerkers en vrijwilligers – niet goed zijn toegerust op het voeren van een gesprek over eenzaamheid en dat zij dit wel nodig hebben om een goede dienstverlening te bieden. Zij hebben behoefte aan handvatten om het gesprek over eenzaamheid aan te gaan.

Gesprekstips 

Onlangs heeft een studente aan de opleiding Toegepaste Gerontologie, Pascalle van der Hoek, een eerste aanzet gedaan voor het ophalen van tips en trucs in gespreksvoering over eenzaamheid2. Zij heeft aan oudere mensen (niet per se eenzaam) gevraagd hoe professionals met hen over eenzaamheid zouden mogen praten. De resultaten tonen het volgende:

  • Het is belangrijk niet direct bij een eerste contact of afspraak over eenzaamheid te beginnen. Bouw eerst een relatie op door te vragen naar andere aspecten.
  • Uiteindelijk moet het onderwerp wél benoemd worden, anders weet je niet of iemand eenzaam is.
  • Ga een gesprek over eenzaamheid ‘normaal’ aan. Behandel het als een onderwerp dat besproken kan en mag worden.
  • Stel in een gesprek over eenzaamheid open vragen. Laat de ander zoveel mogelijk aan het woord.
  • Zorg dat de ander niet ‘moet’, leg geen oplossingen of suggesties op. Laat de ander met ideeën komen en ga in gesprek over vervolgacties.
  • Moedig de ander aan te praten door goed te luisteren en echt contact te maken.
  • Als iemand niet wil praten over eenzaamheid, laat hem dan in zijn waarde. Respecteer de keuze om (misschien) eenzaam te zijn.

Deze bevindingen ogen misschien niet heel verrassend en sluiten grotendeels aan bij de gesprekstips over eenzaamheid op de signaleringskaart van Coalitie Erbij3. Toch zijn dit soort resultaten belangrijk als opmaat naar de ontwikkeling van gespreksmodellen, trainingen of cursussen met als doel beter in gesprek te raken en zodoende tot meer maatwerk te komen in het omgaan met eenzaamheid.

Eric Schoenmakers

Gebruikte literatuur

  1. Schoenmakers EC. Design of the study, results, and discussion. In: Coping with Loneliness. Amsterdam: VU University, 2013: 11-24.
  2. Van der Hoek P. Eenzaamheid, hoe begin je erover? Een kwalitatief onderzoek onder 65-plussers naar succesfactoren en knelpunten over het gesprek aangaan over eenzaamheid. 2017
  3. Coalitie Erbij. Signaleren van eenzaamheid. Geraadpleegd via samentegeneenzaamheid.nl. Utrecht: Coalitie Erbij, geraadpleegd in september 2017.